[CPD Classification 4.1.10.1]
[SL Vol Ras-t ] [\z Ras-ņ /] [\w I /]   
[SL Page 001] [\x   1/]     

Sārattha dãpikā
Nāma
Rasavāhinã ņãkā.

Namo tassa bhagavato arahato sammā sambuddhassa.

Satthuppasatthacaraõaü saraõaü janātaü
Brahmādimoli maõi raüsi samāvahanta,
Paīkerubhāga mudukomala cāru vaõõaü
Vandāmi cakka varalakkhaõa mādadhinanata.

Tattha 'satthå'ti sadevake loke sāsakassa anusāsakassa bhagavato. 'Pasattha'nti devamanussehi pasaüsitaü. 'Caraõa'nti pādayayayugalaü. 'Saraõa'nti saraõabhutaü. 'Janāna'ntikilesajananatthena janānaü, sakala sampattiyā bråhitoti brahmā, brahmā ādi yesante brahmādayo, tesaü moli (makuņo) brahmādimoli, brahmādimolasu ciõhito maõi brahmādimolimaõi, brahmādimolimaõãnaü raüsi brahmādimolimaõiraüsi, brahmādimolimaõiraüsiyo samāvahatãti brahmādimolimaõiraüsisamāvahaü. 'Paīkeruha'nti padumaü tassa padumassa. 'Cāruvaõõa'nti atãva mudu bhutaü komala pattacāravaõõaü. 'Cakkavaralakkhaõamādadhāna'nti ekekasmiü pādatala majjhe sahassāra sanemika sanābhikasabbākāraparipuõõa varacakkalakkhaõasannihitaü taü evaü bhutaü satthucaraõaü vandamã'ti sambandho. Tadanantaraü dhammaratanapaõāmaü dassento āha. 
[SL Page 002] [\x   2/]     

Siddhaü jinena cãrakāla matanditena
Yaü bhāvato samadhigacchati khemamaggaü,
Yaü kapparukkha rucidāna maõiva bhāti
Taü dhammamaggamasamaü paõamāmi niccanti. * 
Tattha'siddha'nti ettha siddhasaddo tividhattho niccanipphantapasiddhavasena, siddhamākāsaü siddhamamataü siddho kocisappurisoccādisuviya; idhapana nipphannattho, sijjhatãti siddho nipphajjatãti attho. 'Jinetā'ti sabba¤¤nā. 'Atanditetā'ti atandãbhutena. 'Yaü'ti yaüdhammaü. 'Bhāvako'ti sambhāvako puggalo khemamaggaü samadhigacchatãtiyojanā. 'Yaükapparukkharucidāna maõiva bhātã'ti yo dhammo kapparukkho iva tathārucidānasmatthamaõi ivaca bhāti virocati. 'Taü dhammamagga'nti taü aggaü dhammaü. 'Asama'nti kenaci asadisaü niccaü paõamāma'ti yojanā. Idāni saügharatana paõāmaü dassento āha.

Santindriyaü sugata sånuvaraü visuddhaü
Yaü dakkhiõeyyamatadaü suvi pu¤¤akhettaü,
Tāõesitaü saraõamujjhita sabbadukkhaü
Vandāmi saīghamanaghaü sirasā mahagghanti.

Tattha'santindriya'nti santaü smitaü cakkhādipa¤cindriyametassāti santãndriyo taü. 'Sugatasånuvara'nti sugatassa varaputtabhutaü, ettha hi sånusaddoputta parãyāyo "gataü munindorasasånutaünutaü" viyaca sugatassa sånuno'ti ādisu viyaca. 'Dakkhiõeyyamatada'nti dakkhiõeyayyaü amatadantã chedo, dakkhiõeyyanti varadakkhiõeyyaü tenāha āhuõeyyopāhuõeyyo dakkhiõeyyo ¤jali karaõiyyo'ti, sucinti vattabbe chandānurakkhaõatthaü anunāsikalopo. 'Tāõsãne'nti tāõaü lenaü parāyaõaü esãnaügavesãnaü sattānaü. 'Saraõa'nti saraõabhutaü. 'Jjhitasabbadukkha'nti sabbaü aapāyadukkhaü vaņņadukkho taü saüghaü. 'Anagha'nti aghassa dukkhassa abhāvāanaghaü. 'Mahaggha'nti mahaggha maõisadisaü. Tadanantaraü nāõattikaü pubbapa¤cakaü dassento āha.
---------------------------------------
* Assaü gāthāyaü 'yaübhāvako' yaükapparukkha iccādisu 'yobhāvito' yokapparukkha, iccādivasena katthaci dissati.

[SL Page 003] [\x   3/]     

Yaü pattamettha ratanattaya thomaneta
Pu¤¤ena tena duritaü sakalaü panujja,
Cakkhāmahaü sumadhuraü rasavāniü taü
Bho bho sunantu sujanāhi mudāvha sā.
Tattha tatthupapannāni vatthuti arahā pure
Abhāsuü dãpabhāsāya ņhapesuü taü purātanā.
Mahāvihāre taīgutta vaīkapariveõa vāsiko,
Raņņhapāloti nāmena silā¤cāraguõākaro.
Hitāya parivattesi pajātaü pāli bhāsato,
Punaruttādidosehi tamāsi sabbamākulaü,
Anākulaü karissāmi taü suõātha samāhitā.
Vãtarāgā pure vo'cuü yasmā tasmā hi bhāsitaü,
Etamā daraõã yaü hi sādhu sādhåhi sabbadā'ti.

Tatrā'yaü yojanā, ettha etissaü mahāratanattayathomanena yaü pu¤¤aü pattaü 'tena pu¤¤ena' tena pu¤¤ābhisandena sakalaü nikhilaü 'duritaü panujja' manasi ujjhāna samatthattena duritantiladdhavohāraü antarāyaü dårãbhåtaü katvā taü sumadhuraü dhammamadhuraü aattha madhuravantaürasavāhinippakaraõaü vakkāmi bho bho tumhe rasavāhiniü suõantu, rasavāhisã'sujānābhimudāvahā, sappurisānaü abhimudaü pãtipāmojjaüāvahā, dhammarasaü attharasaü āvahati etthā'ti rasavāhinã, dhammaraso'ti pāli dhammaraso, ttharaso nāma tassaņņha kathāraso, kusalā vā dhammā dhammaraso tesaü vipāko attharaso ubhopetesabbarasānaü pavarā uttamā, tenāha bhagavā, "sabbaü rasaüdhamma raso jinātã"ti ādã, tadubhayaü rasaüvahati ettha etissā'ti rasavāhinã nāma-tadanantara gāthāsu. Tattheccādisutattha tattha ņhāne uppannāni vatthuni pure arahaü dãpabhāsāya abhāsunti sambandho. ōhapesunti paņņhapesuü niņņhapesuü, tantivatthuü, mahāvihāre vuttaü taü guttantipāņho, taü vatthuü guttaü gopitaü rakkhitanti attho. 'Vaīkapapariveõavāsiko'tievannāmake pariveõe vāsido. 'Sãlācāraguõākaro'ti sãlācārādãnaü guõānaü ākaro pabhavaņņhānabhuto. 'Parivattesã'tipālibhāsato parivattesipajānaü, bhikkhujanānaü hitatthāyati ajjhāhāro. 'Pālibhāsato'ti magadha bhāsāya. 'Punaruttādidosehi'ti abyāpitā tibyāpita punaruttādi dosehi taü sabbaü pubbe kataü ākulaü hutvā ņhitaü ahaü tehi dosehi. Anākulaü karissāmã'ti yojanā. 'Samāhitā'ti

[SL Page 004] [\x   4/]     

Samāhitacintā ekaggacittā, 'vitarāgā'ti arahanto. 'Etamādaraõãyaühi sādhusādhåhi sabbadā'ti niccaü etaü rasavāhinippakaraõaü sādhukaü sādhåhi sappurisehisabbadā ādaraõãyaü hoti.

Idāni tattha tatthåpapannānaü vatthunaü ādito paņņhāya uppattiü dassento tattha tesanti ādimāha. 'Tatthā'ti tassaü vuccamānarasavāhiniyaü. 'Tesaü vatthåna'ntitesaü tesaü vatthånidvidhā bhavantã'ti jambudãpe sãhaladãpevāti dvidhābhavanti. 'Tatthā'ti tāsu dvãsu uppattãsu. 'Jambudãpe tāëãsā'tijambudãpe tesaü tesaü katakammānaü vasena tā tā vatthuppattã ca tuvaggasaīgahãtā cattāëãsavatthuppattiyo honti. 'Sihaladãpetesaņņhi'ti sãhaladãpai tesaü tesaü katakammānaü vasena tā tā vatthuppattiyo sabbattha sagahãtā tesaņņhi vatthuppattiyo hontã, ubhayaü sampiõķetvā danavaggettha saügahā satavatthuhi maõķitā rasavāhinã nāmesā satavatthutãpi vuccatã'ti; tattha jambudãpuppattivatthåni tāva kathiyante. 'Jambudãpo'ti vettha pana sinerupabbata rājassadakkhiõadisābhāge dasasahassayojanavitthārosabbabuddhānaü ceva cakkavattãnaü ca nivutthagabbhabhåto niccaü ekasatarājani vāsabhuto bodhirukkharatanapallaīkenupasobhati eso jambudãpo nāma, tasmiüjambudãpe tattha tattha gaõanaü katvā idaü nāma phalaü paccanubhotã'ti ayamuppatti jambudãpuppattã'ti veditabbā, tassā ca vatthubhutāni pure vãtarāgehi ņhapitāni geyyabhutāni aakkharāvalipatimaõķitāni vacanānã jambudãpuppattivatthuni nāma, tatrāpi cattāëãvatthuni, vaggesu dhammasoõķakavaggādi. Vatthusu dhammasoõķakavatthuādi, tasmiü ādibhute dhammasoõķakavatthumhiyaü yojanā veditabbā. 'Dānādayo'ti ādisaddena sãlabhāvanāpattidānānumodanāveyyāvaccāpa cāya nadesanāsavaõadiņņhujju kammāniceva saügaõhāti. 'Masakkasāre viyā'ti masakkasāraü nāma indanagaraü tasmiü viya. 'Rājattamiddhe'ti ettha iddheti rājiddhiyā iddhesamiddhe makāro padasandhikaro rājiddhãsiddhetipi pāņho. 'Puramuttamamhã' tipure uttamamhãtã chedo ekārassa akāraükatvā niggahãtāga maücapuramuttamamhãti vuttaü. 'Hārã'ti manohārã. 'Nayanussavetā'tinayanassa ussavabhutena chanabhutena, sesesupi esevanayo. 'Sivamādadhāna'nti nibbāõavahaü. 'Dhāmapatã'ntã meghapatinā, vināsaddayāge nisskaike upayogavacanaü, vināmātujaü mātujena vāccādisu viya. 'Nisānātha'nti candena. 'Dāņhā'ti dāņhāhi. 'Kallolamālãya'nti kallolamālã ayaü 'vināvela'nti mariyādāya tãreni 

[SL Page 005] [\x   5/]     

Vā vinā, 'sumaõķito'ti suņņhumaõķitapasādhito. 'Kapaņo'ti kucelo dunni vatthavasano,kupaņoti vā pāņho, jinnapaņavasano'ti attho. 'Tisampada'nti manussasagganibbāõasaīkhātaü tisampadaü. 'Rājatta'nti rājabhavaü. 'Lolatā'ti soõķakabhāvo. 'Suhãma'nti suņņhubhayānakaü. 'A¤janakåņavaõõa'ntã a¤janapabbatasikharavaõõaü. 'Dittaggisaükāsavisālanetta'nti pajjalitaggisadisa visālanettadvayavantaü. 'Cipiņagganāya'nti cipiņāviya khãõanāsaggaü. 'Gajjitahãmaghosa'nti meghagajjitasadisahesmaghosaü. 'Karoruha'ntinakhaü. 'Visāladhotātakhaggahattha'nti visālenadhotena āyatena khaggenayuttahatthena samantāgataü. 'Gadayudhetaīkitama¤¤abāhu'nti gadāyudhenalakkhitavikārabāhuü.'Daņņhoņņhahãma'nti bhsmaia daņņhādharaü. 'Savalãlalāņa'nti valisahitanalāņaü. 'Vanantarasmi'nti pabbantare. 'Karomi kiü dehamimaü ņhapetvā'ti aahaü imaü mama dehaü ņhapetvā kiü karoma a¤¤aü dhanadha¤¤aü natthi idaüdehaüņhapetvā kiü dassāmi mama dehameva dassāmã'ti adhippāyo. 'Karomaha'nti karomiahaü. 'Accanãya'nti pariccajanãyaü. 'Pabhavāmã'ti pahomi. 'Dubbandhiyā'ti gãvaü dubbandhitvā matāya. 'Duggavisādanto'ti anariyena visakhādanne-avasānagāthāyaü, amho santo amitasiriü vāpi jãvitaü vāpi na sukhaünapekkhā tamariyapasatthaü dhammaü eva ācaranti, iha loke tumhādisānaü tanutaravibhāvānaü appamāyånaü ko kusalapamādoatthinå'ti attho. Ayaü gāthā māliõãnāma.

Nanamayayayutāyaü mālinã bhogisãhi.

Dhammasoõķaka vatthuü paņhamaü.
---------

Dutiye 'pãtivāca'nti attamanajaü vācaü. 'Udāhari'ti paccådābhāsi. 'Patāpavā'ti kilesārayo tapanasãlo. 'Vasã'ti pa¤cavasãhivasã bhuto. 'Pādapa'nti pupphitalatāyāliügitāhãsākhāhi saha āmodakaraü. 'Chappadālãnisevita'nti chappadehi ruditagãtehi sa¤cāritaü sampattālinisevitantipi pāņho soyevattho. 'Jalāsaya'nti saraü. 'âsārasāradhārāhã nijjharāsatasaükula'nti ghanaghanadhārāhi sampuõõanijjharasatehiākulaü. 'Sikatātala'ntiselamayatalaü. 'Nicchara'nti migavaņņhānaü. 'Sabāõo'ti kaõķasahito. 'Sasarāsato'ti kaõķasarasahito. 'Sāle'ti visāle. 'Udite kule'ti

[SL Page 006] [\x   6/]     

Ucce ¤ātekule. 'Karamukkhippā'tikarappadhānaü katvā. 'Mama hãra'nti mama vacanaü-avasāna gāthāyaü. 'Tanutarakāla'nti ittarakālaü. 'Kusãta'nti ālasiyaü. 'Dullabhassā'ti dullabhassa bhagavato; ayaü gāthā māliõã nāma.

Tanamayayayutāyaü mālinã bhogisãhã.

Migaëuddakassa vatthuü dutiyaü.
---------

Tataye 'mahānidāgho'ti vahāuõhaparilābho. Vāpi nāma saya jātassaro, pokkharaõi nāma katasaro, girikandaro nāma girigabbharo, nijjharo nāma pabbatapapāto. 'Påtipādape'ti påtibhāvena susirãbhute ekasmiü mahārukkhe. 'Narakāņāņe'ti jinnapapātāvāņe. 'Vivekaü laddhāvā'ti vivekaü ekekārahabhāvaü labhitvāva. 'Attaü vijahantã'ti sampattattabhāvaü jahanti taruõamānavakādi bhāvaü pāpuõanti. Gāthāsu yathā nimbā maidhurodakasi¤canā saüvaķķhito madhuraü na yātevabhãyyo somattāya kasāyameva parivaķķheti. 'Khalå'ti ekantena, attanā kato aggi sãtalaü nadadeathakhe uõhameva. 'Nāmitto labhate sukha'nti amitto kiüci sukhaü nalabhate. 'Udakappasatenā'ti pasatamattena udakena. 'Paharitvā'ti paridhovitvā. 'Navakammenā'ti attano navakammakaraõena. 'Evampãdiso'ti evampi ãdisoti chedo. 'Narādhamo'ti nihãnamanusso, akasmā iccādisu panadeva yesaü tumhe mama upakāraü akatthāti na kuppanti nimittato pasidanti asādhånaü avijānantānaü bālānaü etaü sãlaü esā pakati hoti-avasānagāthāyaü. 'Bho'iti vuttākārena, sukhamhā vā īgato vā dhanamhāvā patãtā cutāpi mittā sakhānaü paramatarapatiņņhā yasmā honti virahitasakhãnaü yasmāvuddhi natthi tasmā tumhe mittavanto hutvā mahantaü kusaladhammaücãnāthāti; ayaü gāthā māliõã nāma.

Nanamayayayutāya mālinãbhogisãhi.

Tiõõaü janānaü vatthuü tatãyaü.
---------
Catutthe'kevalaü vittavināsāya bhavatã'ti kevalameva patikulavantiyā vināsāya bhavatã. 'Nidahitu'nti nidhetuü. 'Catuddisāyātajinatrajāta'nti catuhi disāhi gatānaü bhikkhånaü. 'âpānabhåta'nti mahāmaggapasse ņhapita udapānasadisaügataü. 'Devaddumovā'ti

[SL Page 007] [\x   7/]     

Kapparukkho viya. 'Pupphupahārādivitānalaīkatā'ti pupphahatthakādinā ceva seta¤celavitānena ca alaīkatā. 'Padãpapa¤¤attasubhāsanāvalã'ti padãpa iti vibhattikaniddeso padipenetyattho, pa¤¤attasubhāsanāvalã dānasālātiyojanā. 'Sukhāsanāsãnavasãhilaükatā'tã subasamphasse mudupaccattharaõeāsane āsãnavasãhi āsanapantãhi alaükatā, dānasālātissa visesanaü. 'Tassāsi'ti tassā āsi. 'Tasmi'ntitasmiü nagare. 'Suvipu¤¤acittā'ti sucisusa¤¤atavittā. 'Buddhenināmā'ti evannāmikā upāsikā. 'Guõaggā'ti sãlādiguõenaaggā. 'Pubbantā'tipubbadisato. 'Aparanta'nti pacchimadisaü. 'Soõõamālāhã'ti suvaõõamālāhi. 'Pāņalãputtanagaropavane'ti pāņalãputtanagarassa upavanedakkhiõapacchimadisābhāgetiattho. 'Najahantã'ti na papajahanti ayameva vā pāņho-avasānagāthāyaü. 'Katvā'ti vattabbe chandānurakkhaõatthaü katvasaggaü vajantã'ti vuttaü. 'Kathamupekkhā'ti kathaü upekkhā. 'Dānamānādikamme'ti dānasãlabhāvanāpåjādikamme; ayaü gāthā māliõi nāma.

Nanamayayayutāyaü mālinã bhogisãhi.

Buddheniyā vatthuü catutthaü.
---------
Pa¤came 'ratanattayamantānubhāvapāsena baddho'ti namo buddhassāti vacanasaīkhātaratanattayamantānubhāvapāsena baddhosmi, gāthāsu tassa iccādigāthāyampana dullabhaü sabbasampattidāyakaü buddhavacanaü yassa mukhe sadā vattati taü tassa mukhaü mukhaü nāma. 'Maõikāmado'ti kāmadado maõã. 'Evaü vidhorago'ti evaü vidhovisaurago. 'Mahagghaü bahala'nti anaghaü iti avhātabbaü-avasāna gāthāyayaü. Aaviditasatto 'dhanavisesaü' suvaõõapupphattaya saīkhātaü dhanavisesaü. 'Yassā'ti yassa sammāsambuddhassa. 'Nāmappakāsā'ti nayo'ti vidito jananikāyoti parivattetabbo. 'Nalapatã'ti vattuü nalabhati. 'Jinanāmaü'tibuddho bhagavātyādikaü jinassa nāmaü aayaü gāthā māliõã nāma.

Nanamayayayutāyaü mālinã bhogisãhi.

Higuõķhikassa vatthuü pa¤camaü.
---------

[SL Page 008] [\x   8/]     

Chaņņhe 'jeņņhaka'nti jeņņhaputtaü. 'Nicchanto'ti na icchanto. 'Puõķarãkādisambhava'nti ettha puõķarãkasaddovyagghasaddapariyāyo vuttaühibhidhānappadipikāyaü, "byagghotu puõķarãkothā"ti * 'yamātapaggi vātādi udakāsani sambhava'nti 1 cettha ātapo ca aggicavātoca iccādãhi ca udaka asanipātehi ca sambhavaüupaddavajātanti attho. âtapoti suriyātapo aggãtidavadāhādã, vātoti sarãrajādibhedo, udakanti mahogho, asanãti gaggarādinavavidhāsaniyo. 'Pajjarādãhi'ti pahārena jarā pajjarā pahārajarāgā, te ādaiyo yesante pajjarādayo tehani. 'Visamotuhi sambhava'nti vãsamehi utuhi sambhavaü. 'Antakenā'ti mārasattunā. 'Taü vupasametu'nti taü lobhaü upasamaükātuü. 'Pāralokikā'ti paralokatthā. 'Kāmatdhattā'ti kāmenaandhattā. 'Sarantāna'ntã sarantānaü sappurisānaü. 'Sodari'nti bhaginiü. 'Vibhāventã'ti bhāvanāvasena cintenti, icchitadāyino devātiminā sambandhãyati 2-avasāna gāthāyaü, 'khaõamapi manasevaü devadevaüsarantā'ti ãdisaüapi guõavantaü devadevaü manussā khaõaü api manasāsarantā paramatarapatiņņhaü pāpuõantã'ti tumhe mantvā bhagavatiguõarāsiü jānamānā janā sabbadāsaraõasãlaü bhajathāti; ayaü gāthā māliõã nāma.

Nanamayayayutāyaü mālinã bhogisãhi.

Saraõattherassa vatthuü chaņņhamaü.
---------
Sattame 'raõe patã'ti sagāmepati parājiti vā. 'Sokaggã'ti sokapāvako,sokagginā padittāhaüsokesokaü kathaü khipe konāmabudho jalantaggimhi palālaü pakkhipeyya netyattho. 'Taü tapatthaye'ti taü abhisekaü napatthayāmi, rāja khatha ekaüsena nippāpãnaü puggalānaüpāvake pātanaü pāpoyevahoti tassa ca kammassa phalaü pāpaü paccatte diņņhadhamme paratthe samparāye ca hoti. 'Rogenāturaitthisu'ti rogena āturesu mātu gāmesu. 'Na vadhārāhā'ti vadhassa arahā nahoti. 'Sodarā'ti saha ekamātuyā udare jātā bhātaro. 'Hitvāna saraõattaya'nti sara
---------------------------------------
* Idha pana dãpisãhabyagghānaüatthitāya mahiso pi gahetabbo tena vuttaü nighaõķukesu 'puõķarãkotukammaõķo mahiso dubbisopatho'ti-ayampi pāņho katthacã dissati.
1 'Suvānātapaggivāta udakāsani sambhava'nti pi pāņho dissati.
2 Ettha'sambandhãyatã'ti paņho eva dissati.

[SL Page 009] [\x   9/]     

öattayama¤¤atra. 'Paccakkha'nti paccattaü yeva-avasānagāthāyaü, 'so' ti sā vessāmittā. 'Jalitadahanamajjhe'ti pajjalitaggino majjhe. 'Ante'ti pacchimabhave. 'Nibbuticāpã'ti nibbāõa¤ca. 'Kathaü na labhathe' ti kasmāna labhatha labhethevāti attho, ayaü gāthā mālinãnāma.

Nanamayayayutāyaü mālinã bhogisãhi.

Vessāmittāya vatthuü sattamaü
---------
Aņņhame 'tuõõakāro'ti nānācitra sippakāro. 'Ekassāpã,ti ekassāpi bhikkhuno. 'Rājamāse'ti muggāni. 'Yatissare'ti bhagavati. 'Kāmabhogãnaha,nti kāmabhogãnaü ahaü nissakke cetaü sāmãvacanaü. 'Catuhi ca iddhãhi' ticetiyaņņhānake vuttappakārehi iddhãhi. 'Saņņhisatasahassādhikā tisso ca vassakoņiyo'ti manussa gaõanāyeva, dibbagaõanāya pana vassasahassamattameva. 'Varamatrasukhantyatrā'ti varamiti sukhanti atrākārā. 'Na sātaü vindate'ti sā taü iņņhaü kantaü sukhaü navindate. 'Sabbatthāmetā'ti sabbathāmavantena ¤āõabalena. 'Yāvatā'ti yattake padese. 'Paņhavinissitā'ti paņhaviü nissāya vasantā. 'Taõhakkhayarato'ti nibbānābhirato-avasānagāthāyaü, iti vuttappakārena bodhiyā gati niyatassa mandhātussa sakavasamupanetvā dukkhāni deti mādisānaü aniyayatagatikānaü kā kathā bhavatãti mantvā bho tivatthuü bhajathāti. Ayaü gāthā mālinãnāma.

Nanamayayutāyaü mālinã bhogisãhi.

Mahāmandhātuvatthuü aņņhamaü.
---------
Navame 'ambapāta'nti dãti vinaye vuttāneva. 'Imasmiü koëambe'ti imasmiü kumbhe. 'Sandiņņhika'ntã imasmiüyeva attabhāve vipākaü dadātãti sandiņņhikanti vuttaü. 'Akālika'ntã kālantaraü vinā vikaü deti. 'Muddikarayā'ti muddikapānakāraõā. 'Sudhantāvā'ti suņņhurasaü-avasānagāthāyaü, vipulaü na appamattakaü jinasāsane sāraü evaü jātamāno jano thokamattassamuddikapāõassadānahetunā vipulabhogaü labhati bho tumhe tãsu vatthåsu viditaguõagaõā hutvākhalu sãlavantesu dānahetunā tisampattivisesaü labhathāti. Yaü gāthā mālanãnāma.

Nanamayayayutāyaü mālinã bhogisãhi.

Buddhavammavāõijassa vatthuü navamaü.
---------
[SL Page 010] [\x  10/]     

Dasame 'devaputtanagare'ti evantāmake nagare. 'Aņņhaņhanāëimanta'nti aņņha aņņha nāëimattaü vicchāvacanametaü. 'Bhattukkhali' ntisupakkabhattassa puõõaüukkhaliü. 'Ekanacute'ti ito bhaddakappato ekanavute sāranāmake ekasmiü kappe. 'Kekanāyako'ti tilokassa ekanāyako asadisapa¤¤ānayano. 'Abyābādho'ti abyāpajjhosoevavā pāņho, byābādharahito tyattho. 'Anãgho'ti niddukkho. 'Ramhāmbajambusantãrapågapuõõāgapāņalãnāgādã'ti ettha ramhā ti kadaliyo, ambāti cutā, jambuti jabbuyevaka, santãrā ti santãrarukkhā timirarukkhā, te ramhāmbajambusannãrā ca pågapuõõāgapāņalãnāgādayoca. 'Padumuppalakaëhārakundakānatamaõķite'ti ettha kaëhāraü nāma sogandhiyajātikā, kundaünāma setapupphā nãladaõķā kundagacchā. 'Madhumattālipālihã'ti madhukarānaü yeva mattabhamarānaüpantãhi. 'Sārasisarasaükule'ti sārasã vuccanti haüsāpaücavaõõehihaüsehi sevitasarena ākuleti attho. 'Niccussave'ti niccakata chane. 'Råpenaggā'ti råpena aggā-avasānagāthāyaü, 'bhikkhussā'ti tassa gilānabhikkhuno. 'Dāna'nti bhesajja dānaü. 'Divimanujasukha'nti dibbasukhaü ceva manussasukhaü ca. 'Sālatthā'ti sā alattha. 'Viditakusalapākā'ti viditā kusalassa kammassa pākā yehi te viditakusalapākā, tumheti yojanā. 'Kãütalabbhethā'ti kiü na lacchatha-ayaü gāthā mālãnãnāma.

Nanamayayayratāyaü mālinã bhogisãhã.

Råpadeviyā vatthuü dasamaü.
Dhammasoõķakavago paņhamā.
Taissa vaggassa uddānaü.

Dhammasoõķo migaëuddo tiõõaü janānamevaca
Buddheni ahiguõņho ca saraõoceva vessāmittā
Mandhātā buddhavammo ca råpadevãti te dasāti.
---------
Iti paramavisuddhasaddhābuddhipatimaõķitena dãghapabbatanigamavāsinā vasãbhåtena sirivaķķhanacamåpatinoācariyabhåtena tena catuhi paccayehi akilamāpetvā sakkaccaü upaņņhitena sabbadisāsu patthaņakittimatā disāpāmokkhācariyena siddhatthoti garåhigahitanāmadheyyena kavinā viracitā sãhalavatthånaü atthavaõõanāsārabhutā paņhamassadhammasoõķakavaggassa atthavaõõanābhutā madhurarasavāhinãņikā samattā.
---------

[SL Page 011] [\x  11/]     

Dutiyavaggassa paņhame 'sapadānavattenā'tã sapadānacārikadhuta gavattena. 'Puttopama'nti puttaupamaü, buddhaputtādivacanaü. 'Munisunavo'tibuddhaputtā. 'Antakayuddhamhã'ti māraraõe. 'Naddhā yo dhāvā'ti sannaddha pa¤cāyudhā sårayodhā iva. 'Dappitā'ti dappena ņhaddhena itā gatā pavattā. 'Sãveyya'nti sãvaraņņhe jātaü. 'Saüghāņetvā,ti saügharitvā. 'Vaõacchādatavolaüvā'ti * caõabandhanacolaüva, bhaveti yojanā. 'Rasagedhavivajjitā'ti sādurase taõhāgedhavirahitā. 'Bhavanāsāya hetu'nti bhavanāsanāya hetubhutaü. 'Dhutaīgaggo'ti mahāpavāho, dhutasaīgotipi pāņho. 'Adhunāgata'nti navirāganaü. 'Pa¤cavidharājakakudhabhaõķa'nti ettha kaü vuccati paņhavi tassa kåņo kakuņo tassa bhaõķaü kakuņabhaõķaü ra¤¤o kakuņabhaõķaü rājakakuņabhaõķaü khaggādipa¤cavidhaü, abhidhānappadãpikā ņãkāyaü "kukaādānedho vaõõavipariyayo" tassagamanakāleādātabbato kakudhaü ca taü bhaõķaüceti kakudhabhaõķanti vuttaü ke pana teti?

Chattaü cāmara muõhãsaü khaggo suvakaõõa pādukā
Ime kakudhabhaõķāni bhavanti paüca rājunanti.

Vuttāni tāneva. 'Satasākhaķķho'ti anekāhi sākhāhi samiddho. 'Mahā'ti mahanto, buhāti cā pāņho. 'Nilambudopamo'ti abbhakuņasadiso-aaavasānagāthāyaü, 'saraņņha'ntiattano raņņhaü. 'Kurudãpasobha, nti jambudãpaü sobhitaü kurumāno. 'Vasudhādhipo'ti mahārājā-ayaü gāthā upajātināma.

Anantarodãritalakkhaõā ve pādāvimissā upajātiyo tā.

Nandirājassa vatthuü paņhamaü.
---------
Dutiye 'ducchāditattā'ti duņņhullena nivāsitattā. 'Dudikkha'ntipekkhanena dukkaraü. 'Cakkhåmåsana'nti cakkhåmuyhakaü. 'Icchiticachitadātāro'ti yaü icchāmi taü icchiticchataü dātāro hutvā. 'Surapādapā'ti dibbakapparukkhā. 'Na sammādinna vatthassā'ti sammāpakārena saddhābahulatāya vā nadisnassa bhayadditena dinnassa vatthassa. 'Akkhette'tiakhettabhutecore-avasānagāthāyaü, 'mantvānā'
---------------------------------------
* Vaõacchādanacolamhā itipi pāņho.

[SL Page 012] [\x  12/]     

Ti ¤atvā. 'Dadathā'ti dadātha, gāthābandhanavasena ākārassa rasso. 'Visesabhāgã'tiso dāyako visesabhāgo bhotãti. Ayaü gāthā vasantatilakā nāma.

Vuttā vasantatilakā tahajājagāgo.
A¤¤ataramanussassa vatthåü dutiyaü.
---------
Tatiye'kãëāparo'ti kãëopareto kãëāparāyaõovā. 'Yathābhãranta,nti yathājjhāsayaü. 'Adhunāgatehã' tisapadiyeva sampattehi. 'Mahāpheõasamākulā'ti mahantena pheõapiõķena ākålavikulabhutā. 'Bahåmiyo'ti bahuåmiyo. 'Ubhokule'ti ubhato tãre. 'Uttarantã'ti* ghuraghurāyanti. 'Makaradantiyā'ti mahantena kaņharadaõķena, nadiütarantākiraekaümāsaügahetvātarantābalavanto honti. 'Visasatta'nti ghoravisa deķķubhādãnaü sattaü. 'Ayosāra'nti ayasalākaü. 'Asipatta'nti asiü. 'Khãrasalākaücā'tikhãramissakaü salākabhatta¤ca. 'Adā supassaya'nti upapassayakuņivihārādikaü adāsi. 'Pāvāraü'ti mahāpāvāraü, taü pāvāranti vuttaü-avasānagāthāyaü, 'sumano'tisundaramano. 'Bhāgissā'tibhāgãassātichedo bhāgavā bhāvyāti attho. 'Vibhavānuråpa'nti attano sampattiyānu råpaü. 'Nibbutipadaü karaga'nti nibbāõapadaü hatthagataü. Ayaü gāthā vasantatilakā nāma.

Vasamalomakumārassavatthuü tatiyaü.
---------
Catutthe 'ussava)nti 1 mahāchanaü. 'Asãtihatthavelagge'ti asãtihatthubbedhe veëuparamparāyaagega. 'Toraõagghikapattiyo'ti toraõānaü ca dãpagghikānaü ca pantiyo,toraõaü vuccati tattha tattha gāmādipa¤¤āpanatthaü ussāpitamahāketu. 'Otarantã'ti samosariüsu samāgacchiüsu. 'Ahosāna'nti ahosiü ahantã chedo. 'Yato'ti yena saccena. 'Garå'ti gāravabhāvaü. 'Udakapåjannāmā'ti evannāmakaü påjaü surahãti sugandho. 'Naroragā'ti manussā ca nāgā ca. 'Caturatatagabbhe'ti catuhatthappamāõe gabbhe-avasāna gāthāyaü, 'kumārikeva'nti kumārikā evantã chedo. 'Laddhānā'ti la
---------------------------------------
* Uggirantã'ti katthaci.
1 Mahusva'nti katthaci.

[SL Page 013] [\x  13/]     

Bhitvāna. 'Nekavibhava'nti anappakaü sampattãvibhavaü. 'Payātā'ti nibbāõappattā. 'Kusalappayeyāge'ti kusalasamavāye. Ayaügāthā vasantatilakā nāma. 

Ka¤cana deviyā vatthuü catutthaü.
---------
Pa¤came'suvapotako'ti sukapotako. 'Parihãnantabhāva'nti parijiõõasarãraü. 'Vanakhaõķa'nti vanapatthaü. 'Suvarāje'ti suvapotake. 'Araõi'nti aggimathanadaõķaü. 'Mayā kataü mayhamida'nti imassa mayā upakāro kato ayaü mayhaü puna paccåpakāraü karissati. 'Vessānara'nti aggiü. 'Viggaha'nti sarãraü 'pemasā'ti pemena. 'Sorago'ti soāsiviso. 'Assā'ti assa paripālitassa. 'Nihãnajaccenā'ti hãnajātikenakāpurisena. 'Narādhamenā'ti naracaõķālena. 'Dinno'ti kapaõena. 'Asādhuko'ti nasundaro. 'Dukkhanudo'ti dukkhapanudano. 'Saīgamo hotu'ti nasundaro. 'Dukkhanudo'tidukkhapanudano. 'Saīgamo hotu'ti saīgamo seyyo hotãti ajjhāhāro-avasānagāthāyaü, 'evaüvidho'ti eüpakāro. 'Eruso'ti caõķo. 'Paramaüsabhojã'ti parasattassa maüsa bhujanasãlo. * 'Dayāyā'ti karuõāya. Sugatiü upagato'ti sundaragatimantaü devalokaü upagato. 'Sattaü'tã samitaü. 'Vo'ti tumhākaü. 'Vibhava¤cā'ti nibbāõaü ca. Ayaü gāthā vasantatilakā nāma.

Vyagghassavatthuü pa¤camaü.
---------
Chaņņhe 'majjhaõhe'ti majjhantike, majjhanteti vā pāņho. 'Bahalātapenā'ti ghorenasuriyātapena. 'Dhammenā'ti samena. 'Idhā'ni imasmiü loke. 'Ve'ti ekantena. 'Pa¤cavidhaüaņņhavidha'nti pa¤casãlāni ceva aņņhasãlāni ca. 'Sappurisadhammeså'ti sappurisataresu pāõātipātāveramaõãādãsu tesu dhammesu. 'Katavediko'ti attano parehi katupakāra jānanako. 'Adāsāha'nti adāsiü ahanti chedo. 'Mama'nti maü. 'Yaüsaya'nti mama saüsayaü. 'Agādhāpārage'ti appatiņņhe aparage. 'Hãme'ti bhiüsanake. 'Duritātare'ti 1 durite cevaataritabbe ca. 'Kaligara'nti kaņņhaphalakaü. 'Khaõasatthava
---------------------------------------
* Paramaüsahārã'ti parasattassa maüsaharaõasãloti katthaci.
1 Duritākare itipi pāņho.

[SL Page 014] [\x  14/]     

Ssā'ti khaõena tāmbulapattadānavasena satthavakatassa. 'Phalakaüsaka'nti attanopatiņņhāphalakaü taü mittadhammadvevaphalakassadānaü ca tuyhaüsamuddasmiü patiņņhā āsãti yojanā-avasānagāthāyaü, 'khalu'ti ekantena. 'Devatāhã'ti apādānepa¤cami. 'Sappurisata'nti sappurisabhāvaü. Ayaü gāthā vasantatilā nāma.

Phalakakhaõķadinnassavatthuü chaņņhaü.
---------
Sattame'corenta'nticorakammaü karontaü. 'ârakkhakāna'ntibandhanāgārikānaü. 'Paņipādetvā'ti nivedetvā, sampaņicchāpetvā vā. Råpena iccādi gāthāyaü guõasãlavicajjitena råpena kinnu payojanaü atthi micchālayassa kitavassa kerāņikassa kimatthaü siyā dānādicāgavigatena dhanena kiü vā payojanaü atthi vyasana kālaparammukhena vināsupagatakāle parammukhena mittena kiü payojanamatthãti yojanā, vāripåreiccādigāthāyaü yathā sobbhe ma hā vāriparipåre anto visamaü vā samaü vā ņhānaü na pa¤¤āyateva evaü asādhånaü manasi sambhavaü kåņakaraõaü na pa¤¤āyateva. 'Pakatāyamasādhåna'nti asādhånaüayaüpakati ayaü dhammatā. 'Bhāva'nti jimhaujukabhāvaü. 'Anucchiņņhāhāraü labhanadivasato'tiucachiņņhānugatāhāralabhanadivase hi. 'Manussaņņhitā' tichāravantena purāõamanussaņņhinā. 'Cåtakatoomukkaalātehã'ti purā cãtakato gahitehi alātehi. 'Manussaņņhitā'ti dabbigatikena manusasaņņhinā. 'Hirikopãta'nti aīgajātaņņhānaü. 'Vātāvaraõa'nti sānikiccaü. 'Pipphalirukkhe'ti piyagurukkhe. 'Rattandhakāre'ti timise. 'Kuõa pādakehã'ti kuõapakhādakehi sonasigālādãhi. 'Idhā'nti imaü manussamaüsaü sammākhāditunti vadati. 'Nivatthayākho'ti bhaüganivattho. 'Hirisaüvarāyā'ti hiri kopãnapaņicachādanatthaü, 'sammā'ti bhopurisa. 'Subhāsubhāmissitasãtavāto'ti subhena ca asubhena ca gandhena missitasitavāto. 'Sayaüavitto'ti sayameva acittako vāto. 'Acittabhāvā'ti acittakabhāvato. 'Deha'nti sarãraü. 'Asādhukassā'ti asappurisassa. 'Mittapadhaüsakassā'ti mittadhammadhaüsino, samāvahantoccādisu evaråpo vāto yadisamāvahanto siyā me sarãraü phusati ajjedānisosaīgati dukkhaüdadātãti bho devate taüsaīgatikaraõaü dukkhaü ativisaüva parivajjituü idaükucelaü mayā sānisaükhepena bandhi 

[SL Page 015] [\x  15/]     

Tantã vadati, bho purisakatanāyako katupakāranāsako te taü kiü kammaü akāsi dhana¤ca dha¤¤a¤casamaü nāsahetu kiü teakāsi atha tena tava mātāpitā bandhavo khettavatthuādi anekekiü vināsitā taü kāraõaüme vadehãtipucachati, bho rājato yaü mahanataü bhayaü hotiycasabbassaharaõādibhayaü ya¤ca vadhādikaü bhayaü hoti taü sabbaü bhayaüakata¤¤nā asappurisena hoti so akata¤¤ asapapuriso tehiārāva dåratova parivajjanãyo hoti, bho yasmā yaü corāribhayaü atha yaü ca udakenāpi ca agginā ca bhayaü loke atthi taü sabbaü akata¤¤nā kāraõena hoti tasmā so ārāva parivajjanãyo hoti. 'Samphaügira'nti samphappalāpaü. 'Dhuttajanehã'ti soõķa janehi. 'Asiva'nti akkhemaü. 'Aniņņha'nti akantaü-avasānagāthāyaü, 'saücajjā'ti suņņhu cajitvā. 'Sajjanasaügamenā'ti sādhuja nasamāgamena. 'Abhisambhunāthā'ti pāpuõātha. Ayaü gāthā vasantatilakā nāma.

Corasahāyassa vatthuü sattamaü.
---------
Aņņhame'nilavalli'nti nãlatāmbålaü. 'Takkambilenā'ti ambilatakkena. 'Anto bhabbheyevā'ti anto kucchigabbheyeva. 'Dhanuto guõa'nti dhanuno jiyaü. 'Bhuīkāra'nti kukkurasaddaü. 'Guõamattani kata'nti attani parehi kataü guõaü-avasānagāthāyaü, 'sādhå'ti sappurisajanā. 'Asinā cā'ti brāhmaõakaisinā ca, ãdisassa sunakhassa kumhibhesajjadānena pakataü mettaü ca sutvā. 'Ta' nti taü sabbaü kusalakammaü. Ayaü gāthā vasantatilakā nāma.

Maruttabrāhmaõassa vatthuü aņņhamaü.
---------
Navame 'bhātāvā'ti bhātā vā kaniņņhā vā. 'Pati vā'tã dāhute sāmiko. 'Devaro'ti udāhutava sāmi bhātā tenāhu-

Pitubhātā mātulo ca mātubhātā ca mātulo
Chāyāya bhātiko sālo sāmibhātā tu devaro'ti.

'Ĩātã'ti parapakkha¤āti. 'Sālohito'ti attapakkha¤āti. 'Atāõa'nti tāõarahitaü, bhaīgeccādisu bhaīgakhallolamālaya * bhagāhi taraīgamālāhi uttarantaü ullālitaü mahaõõavaü mahāsamuddaü pahāya pipāsito loko pātuü icchanto khuddaka taëākaü yāti, ta
---------------------------------------
* Tuīgakallolamālāhi'tãpi pāņho.

[SL Page 016] [\x  16/]     

Theva manujādhipa mahārāja vijjamānesu manujesu appaguõesu sādhuko guõo yasmiü tiņņhati manaü mama ekasseva ca tasmiü puggale tiņņhatipahatvānamataü, hatthimiccādisu mahāsarãraü matahatthiü pahāya maüsatthikā jantuno maüsatthaü maüsahetutthāya ekakaü dhāvantaü susaü anubandhanti tathā sādhāraõesu janesu vijjamānesu parittampi kataü sādhuguõaü jānattaü anveti. 'Etenamhasukhāpitā'ti mayaüetena purisena sukhāpitā amaha bhavāma-avasānagāthāyaü, mātugāmāapi'tinetabbo. 'Sādhucarita'nti sappurasānaü caritaü. 'Suvisajajatā'ti suvivuttisappurisā tumhe dhavmesu sade vattathā'ti yojanā. Ayaü gāthā vasantatilakā nāma.

Pānãyadinanasasa vatthuü navamaü.
---------
Dasame 'dåta'nti pāsadutaü. 'La¤chanamuddika'nti aakkharaü chinditvā katamuddikala¤chanaü, athavā'la¤chana'nti la¤chanameva 'muddika'nti aīgulimuddikaü. 'Yadā te pahotã'ti sadā tava dātuü samattho hoti. 'Ettaketā'tã ettakena upakārena. 'Vāyasā'ti kākā. 'Nãlamakkhikā'ti nãlavaõõamahāmakkhikā. 'Kuõape sattā'ti hatthi assādikuëape laggā eva. 'Acchantã'ti tiņņhanti. 'Sattasattā'ti satta mānavā. 'Navāriyā'tã vāretuü nasakkā. 'Katåpakāramattāna'nti parhaii attani kataü upakāraü. 'Somovā'ti soma brāhmaõoviya-avasānagāthāyaü, mandena ca upakārena nanditamanā sujanā attano pāõampidenti iti tumhe vicintayitvā mā mitta dubhã bhavatha yebhuyyena upakārã ca kaca¤¤ katavedikā attha bhavathāti. Ayaü gāthā vasantatilakā nāma. 

Sahāyassa paricacattajãvitakasasavatthuü dasamaü.

Nandirājavaggo dutiyo.

Tassa vaggassa uddānaü.

Nandirāja¤¤ataro ca vismalomo ca ka¤canā
Byaggho phalakakhaõķo ca corasahāyameva ca marutto pānãyadinno ca somadatetana te dasā'ti.
---------
Iti paramavisuddhabuddhiviriyapatimaõķitena dãghapabbatanãgamavāsinā vasibhutena sirivaķķhanacamåpatino ācariyabhutena tena catuhi paccayehi akilamāpetvā sakkaccupaņņhitena sabbadisāsu patthava ki

[SL Page 017] [\x  17/]     

Ttãmatā disāpāmokkhācariyena sidhatthoti garåhi gahitanāmadheyyena kavinā viracitājambudãpa vatthussatthavaõõanā sārabhutā dutiyassa nandirājavagagassatthavaõõanābhutā madhurarasavāhinã ņãkāsamattā.
---------
Tatiyassa yakkhavacitavaggassa paņhame 'tuõķagāmo'ti evantāmako gāmo tasmiü hi gāme tuõķakārāyebhuyyena vasanti taünissitavohārena tuõaķagāmo'ti pa¤¤āyi, tuõķakāragāmo'ti vā pāņho. 'âvisitvā'ti pavisitvā. 'Bhayāvaha'nti mahābhayaü āvahantaü. 'Buddhabhattãkajantuna'nti buddhabhattiyuttānaü janānaü. 'Mudamāvaha'nti pamudaü āvahaü. 'Mahāyanta'nti mahantaü yantasadisaü. 'Mahabbhuta'nti mahāacchariyaü. 'Chamhitā'tichmaihitakāyo. 'Bhamanto dhāvitaü disvā timirova suriyuggate'ti so yakkho taü saraõagataü disvā bhavanto timirova bahidhāvi. 'Simbalitulabhaņņaüva caõķavātena khaõķita'nti vātamaõķalikāya ābhataü simbalitula bhaņņaü bhassitamiva, dhāvãtiyojanā-avasānagāthāyaü. 'Apentiyakkhāpi'ti mahesakkā yakkhā jahakanti. 'Bhajavho'ti tumhe sugatiü bhajavho dukkhaü jahātha. Ayaü gāthā upajāti nāma.

Anantarodiritalakkhaõā ve pādāvimissā upajātiyeyā tā.

Yakkhava¤cita vatthuü paņhamaü.
---------
Dutiye 'guëa'nti akkhaü.'Sikhinotāda'nti sikhissa chanaü. 'Bhujaīgāna'nti sappānaü. 'Mantassa jappenā'ti mantajappanena. 'Vilayaya'nti vilãnabhāvaü cuõõabhāvaü. 'Kibbisa'nti tibbaü daëhabandhanaü. 'Pisācakā'ti yakkhā. 'Sittha'nti sitthakaü. 'Petā pentevā'ti petā apenti eva. 'Vajiraüguha'nati vajirapāsāõaguhamiva. 'Tamevanāvaü dãpaüta'ntã taü eva akkharadvayayaü nāvāsadisaü. 'Kavacaü subha'nti sobhanadaëha kavacasadisaü. 'Tameva sirasi bhāsantaü kirãņaü ratanāmaya'nti sirasijotenta ratanamaya makuņasadisaü. 'Lalāņe tilaka'nti lāņāsattavaņaüsakamiva. 'Kappåraü nayana¤caye'tã nanadvaye kappuramosadhamiva. 'Tāķaīka'nti suvaõõakuõķalasadisaü tārahārāekāvaņņi sņhevaņņibhutā. 'Hārā'ti muttāhārā, catatu sutikaõõesu laükatā. 'Aīgada'nti keyuraü. 'Karagge'ti manibandhe. 'Valaya'nati muttāvalayaü. 'Aīgulisvaguliyaücā'ti dasasuaīgalãsu muddikamiva. 'Khaggaü maīgalasammata'nati maīgalasammataü khaggaüvi

[SL Page 018] [\x  18/]     

Ya. 'Soõõātapatta'nati suvaõõachatataü. 'Sakhāõena sasarāsana'nti khāõena sarena sahitaüsarakalāpamiva. 'Duritāpaha'nti * sabbaduritāpahaü. 'Lokalocanasatthuno'ti tilokassa cakkhubhåtassasatthuno. 'Buddhāyeti gira'nti buddhāya iti vacanaü. 'Micchādiņņhika sånunā'ti micchādiņņhika brāhmaõassaputtena. 'Pisācāpi sutvā'ti pisācāpi savaõaü katvā. 'Buddhaguõepahāro dinno'ti jinacakke pahāro tayā dinno. 'Bubhukkhitassā'ti bhottumicchantassa kumārassa, chātassetyattho. 'Ka¤canataņņake'ti suvaõõasarāvake-avasānagāthāyaü. 'Supinena peva'nti supinenapi evaü. 'Lapanenā'ti kathanena. Sarāthā'ti saretha ayamevavā pāņho, anussarethetyattho, ayampi gāthā upajāti nāma.

Micchādiņņhikassa vatthuü dutiyaü.
---------
Tatiye 'pādapãņha'nti adhotapādaņņhapanapãņhaü. 'Issarabhattiko'ti paramessaraladhiko. 'Tipura'nti tãõi purāni. 'Lalāņanayanaggãnā'ti lalāņe ņhitanayanagginā, so kira issaro ruņņho bhumiyampi antalikekhapi pharusena cakkhunā olokento aneke satte māreti taü sandhāyevamāha. 'Tisuletā'ti tisulāyudhena. 'Jaņākalāpamāvatta'nti jaņābandhaü āvattaü. 'Tisso'ti umā bhagavatã ādikā tisesā. 'Jaņāyekaü samubbahe'ti jaņāya, ekaü samma ubbaheyya. 'Hatthicammambaradharo'ti hatthicammasaīkhāta vatthavasano. Madhupāno cā'ti madhupānakamme vyāvaņo. 'Manussaņņhidharo'ti manussa aņņhidharo. 'Sisakapālenā'timanussasãsaņņhikapālena. 'Esabhujatã'ti esobhojanaü bhu¤jati. Guõarāsina'nti guõapåjānaü. 'Carācarāna'nati jaīgamathāvarānaü. 1 'Dharāaya'nti ayaümahāpaņhavi. 'Evamiddhividhā'ti evaü iddhivādino janā. 'Rāmakāle'ti dasarathara¤¤o puttabhuta rāmarājakumārakāle. 'Pādukācāsiabbhutā'ti tiõapādukā a¤¤ama¤¤apaņihananenaabbhutā ahosi. 'Dāņhācharaüsirajitā'ti radanadvayaü charaüsirajitaü. 'Paīkajamuddhanã'ti padumasasaupari. 'âsahiüvāca'nti sãhanādavacanaü asambhãtavacanaü. 'Aggoseņņho'ti ādinā'aggohamasmilokassa seņņhohamasmiloka
---------------------------------------
* Muditāvahanati pi pāņho.
1 Carāvarānanti hãnutatarānaü iccapi pāņho disasati.

[SL Page 019] [\x  19/]     

Ssa jeņņhāhamasami lokassa ayamantimā jāti natthidāni punabbhavo'ti āsahiü vācaü. 'Nandopanandabhoginda'nti evaü nāmakaü bhujagindaü dãpeti. 'Dvije'ti brāhmaõe-avasānagāthā pākaņāca. Ayampigāthā upajāti nāma.

Pādapãņhikāya vatthuü tatiyaü.
---------
Catutthe 'chejjabhejja'nti chettabbaü bhittabbaü kammaü. 'Suddhapāsaõaķiyesu'ti so kira micchāgāhena budhasāsanaü pāsaõķãti manatvā evamāha. 'Badhāghātattā'ti pubbe āghātaü bandhitattā. 'Asodhetvā'ti vinicachayaü akatvā. 'Nimbasåle'ti pucimandarukkhena katasåle.'Vipphurananahatthatale'ti vipphurita hatthatale. 'Nakhamaõimayåkhasamabhinnapãtāhāsatāyā'ti mayårapijasambhinnanakha maõãnaü pãta ābhāya jātatāya. 'Jātihiügulakasuvaõõarasadhārāviyā'ti jātihiügulassaca suvaõõassacarasadhāramica. 'Sukhumaü suka'nati sukhumabhutaü sukaü. 'Nimbajalaliyā'ti nimbarukkhajallito. 'Abhãsapã'ti atisayã, apadānagāthāsu. 'Tisåla'nti sålākārena chahi pupphehi eekanāëehi kataü kaõõikārahatthakaü. 'Ambare'ti ākāse 'sālarājāvā'ti rukkhānaü rājājamburukkho viya. 'Vicina'nti vicinanto. 'Uddhavaõņā'ti buddhassa uparãtiseso. 'Sahassakhaõķa'nti sahassakhaõķappamāõaü. 'Satabheõķu'nati satagabbhaü. 'Dhajāluü'ti dhajapatākabahulaü. 'Haritāmaya'nti suvaõõamayaü 'sovaõõamayā'ti suvaõõamayā. 'Tålika'nti dibbatålamayaü. Vikatãyaka'nti nānāvicitravikatikaü. 'Uddalomika'nti uķaügatalomiü. 'Ekanta'nti ekantalomiü. 'Tālehã'ti tālāvacarehi. 'Vevaõõiyaü najānāmã'ti paõķupalāsādikaü mama sarãre vivaõõaünajānāmi. 'Sukkamålenā' ti kusalamålena-avasānagāthāyaü, 'sahetukā'ti sahetuka paņisandhikā. 'Pāpa'nti evamassa vipākaü. 'ârāvā'ti dåratova. Ayampigāthā upajātināma.

Uttarasāmaõerassa vatthuü catutthaü.
---------
Paücame 'colaraņņhe'ti evaü nāmakeraņņhe. 'Māhissarikā'ti mahissarahattikā. 'Devālaye'ti devānaü påjanaņņhāne. 'Dintovā'ti agginā daķķhova. 'Sataraüsu divākaro'ti anekaraüsi suriyo

[SL Page 020] [\x  20/]     

Iva. 'Soõõānano'ti suvaõõādāsasadisamukho. 'Samaõi'ti maõisahito. 'Vivaņņo'ti niccavaņņo vikato pākato. 'Aniloviyā'ti vātoviya. 'Kuvādagacchadahato'ti khaõķitaparavādasaükhāta gacachadahana sãlo. 'Gado'ti osadho. 'Devindāsurasiddhehi'ti devainda aasurasiddhavijjādharehi. 'Tesamaggo'titesaüaggo. 'Patāpavā'ti sāritāpano-avasānagāthāyaü, 'anabbhuta'nati anubhåtaü ativiya acchariyaüathavā anabbhutanatianacchariyaüayamettha yojanā sattharidharamānakāle ye kusalāni karonti te acachariyaü bhagavato iddhiü disvāna; ayampi gāthā upajātināma.

Kāvãrapaņņanavatthuü pa¤camaü.
---------
Chaņņho 'imamevavaratara'nati imameva corakamamaü pavarataraü. 'Mandabalatatā'ti appatarakāyabalahetuto. 'Katipayapahārenā'ti dvãhitãhi vārehi. 'Taņataņāyamānadeho'ti taņataņamiva sadadaükurumānadeho. 'Duggativāraõa'nti duggati nivāraõaü. 'Sopāna'nti sopānasadisaü. 'Bhadadaghaņoviyā'ti dibabananassa puõõaghaņamiva. 'Narakāyate'ti narakagāmimagega. 'Piõaķapātassa vāhasā'ti piõķapātassa kāraõā. 'Silampã'ti silampapi rakkhitabbaüavasānaghāthāyaü, 'sāriputte'ti sāriputtassa. 'Nihitappadāna'nti appaü piõķapāta mattaü padinnaü. 'Kāmatthā'ti kāmayatha. 'Paratthā'ti paraloke. Ayampi gāthā upajātināma.

Coraghātaka vatthuü chaņņhaü.
---------
Sattame 'ucchuyantakammenā'ti yante ucchuü pãëetvā vikkāyikammena. 'Uëuīkamatta'nti cålaudakoëuīkapårappamāõaü. 'Yathāhiranta'nti yathājjhāsayaü. 'Samākiri'nti sammāpakkhipiü. 'Vyapagata'nti vyantigataü. 'Jāyantukakhaliyobahu'ti bhojanapuõõabahu ukkhaliyomama jāyayanati.'Pavuraü jātaråpa'nti bahulaü jātaråpaü. 'Pãõitamānaso'ti bhagavato kāraõā 'nāvamantabba'nti na avama¤¤itabbaü. 'Nibbāõampã'ti* nibbāõasaükhātaü attha
---------------------------------------
* Nibbāõatthantipi pāņho.

[SL Page 021] [\x  21/]     

Phalaü nibbāõamevavā nibbāõatthaü-avasānagāthāyaü, 'sarāthadeviüidhalājadāyayi'nti imasmiü manussaloke paccekabuddhassapaücasataputtalābhatthāya paücasataü lājaü datvā lājadāyãti pākaņaü paücannaü paccekabuddhasatānaü mātaraü deviüsarāthāti imassa hi vitthāro uppalavaõõatherigāthaņņhakathāya gahetabboti. Ayampigāthā upajātināma.

Saddopāsakassavatthuü sattamaü.
---------
Aņņhame 'uyyogaü katvā'ti bhatiyā uyyuttaü karitvā. 'Laddhanivāpe'ti attano ghāsanthāya paradinnaladdhanivāpe ca. 'Upahāra'nti upahāraceva vādanaüca. 'Sabbasovaõõamayo'ti sabbasuvaõõamayo. 'Soõõasiīgasatākiõõo'ti anekasuvaõõakåņākiõõo. 'Duddikekhā'ti pekkhamānassa cakkhussa muyhanakaraõabhāvenaduddikkho. 'Soõõamālā'ti suvaõõamālā. 'Pu¤¤avaķķhakinā'ti tavakatapu¤¤asaükhātena vaķķhakinā kato. 'Pamadā'ti dibbanāņikāyo. 'Tantiyo'tivãõātantiyo. 'âtatādayo'ti ātatanāmakādayo pa¤caīgikaturiyā, ādisaddena cettha,

âtataü ce va vitatamātata vitataüghanaü
Susiraü ceti turiyaü paücaīgika mudãrita'nti.

Imāni saügaõhāti. 'Ullaīghantã'ti ullaīghitvā ullaīghitvā kãëanti. 'Selenti'ti oņņhehi apākaņaü saddaü karonti. 'Silāghantã'ti abhitthavanti, ayamvevā pāņho. 'Paratthā'ti paraloke. 'Anvaņņhito'ti anu punappunaü aņņhito. 'Kalyāõavimåkhā'ti pu¤¤ato parammukhā. 'Kāma'nti ekantena. 'Dino'ti varāko. 'Anālayo'ti anālambo. 'Bãjaü'ti pu¤¤abãjaü. 'Sukhito siyā'ti sukhena ito yāto bhaveyya. 'Pāyāsaü amataü yaso'ti so ahaü pāyāsasaīakhātaü amataü adāsiü-avasānagāthāyayaü, 'patthayavho'ti patthayantā bhaveyyavho. Ayampigāthā upajātināma.

Kapaõassa vatthuü aņņhamaü.
---------
Navame 'carimālopa'nti sabbapacchimaü ālopaü. 'Ukkāsitvā'ti ukkāsita saddaü karitvā. 'Kākaõikamatta'nati appakaü kaõikaü kākaõikaü, pubbakālika sālisãsantamattappamāõaü kākaõika

[SL Page 022] [\x  22/]     

Mattanti kathenti ekacce ācariyā, kākanikamattannāma aķķha māsakanti jātikaņãkākāra, kākanikaü nāma diyaķķhavihãti kaīkhāvã taraõã ņãkākārā. 'Bubhukkhitā'ti hottumicchantā. 'Karuõāpåritantaro'ti karuõāya puõõahadayo. 'Sopã'ti sopi samaõo. 'Dayāparo'tidayāluko. 'Sudhantaü'ti dibbabhojanaü. 'Padesarajjamakāsāha'nti padesarajjaü ahaüakāsiü-avasānagāthāyaü. 'Carimāyapiõķiyā'ti pacchimālopassa. 'Savaõāya dhammassā'ti dhammassa savaõāya. 'Bahudāyakassā'ti bahudānaü dadantassa dāyakassa.

Devaputtassa vatthuü navamaü.
---------
Dasame 'svātanāyā'ti sve bhattaparibhogo svātano tassatthāya, svātanāyāti sve kattabbassa bhattaparibhogatthāyāti vuttaü hotãti vinayaņņhakathāyaü. 'Pariveõamahe'ti pariveõassa nãyyāditadivasekatapåjāya. 'Namadadhi¤ca paņalamadhu¤cā'ti idaü dvayaü. 'Vaķķhetvā'ti målaü vaķeķhatvā. 'Khuraggeyevā'ti kesoropaõatthāya sãsakåpadhānaņhapitamatte evāti saüyuttabhāõakā, khuraggeyevātike soropanassāvasānamicchantãtikhandhakabhāõakaü. 'Manujāmaranāgāna'nti manusasadevanāgānaü. 'Maü vinataü pāde'ti attano pādadvaye onataü maü. 'Apicesa mahābhogo'ti apiva eso khattiyo mahantajjhāsayo. "Bhogo byādhimhi jjhāsaye"ti nighaõķåsu vuttaü. 'Sudassano'ti evaü nāmako. 'Dāyādo'ti putto. "Dāyādo banve putte"ti anekatthe vuttaü. 'Dhammanimmito'ti pu¤¤akammamāpito. 'Aķķhappatto'ti adhikamapatto. 'Cha kāmagge'ti chakāmāvacarānaü jeņņhabhāve. 'Dayito'ti ¤ātãhi anukampito. 'Patthito'ti mātāpitåhi patthetvā laķaputto. 'Kammantavyāvaņoti kammesu vyāvaņo ussukko. 'Pågo'ti gaõo. 'Oraka'nti lāmakaü. 'Kāra'nti adhikāraü. 'Sattukassā'ti sapattassa. 'Ruņņho'ti'kuddho. 'Dvārarodha'nti dvārapidahanaü. 'Tapassino'ti tāpasassa. 'Ekāhaü'ti ekadivasaü. 'Pāpanta'nti taü nirayaü pāpuõiü. 'Dvārarodhassavāhasā'ti sattuno dvāraniruīkāraõā. 'Chandadānenā'ti ruciyayā upāyaü akkhātena. 'Revatamaddasā'ti khadiravaniyaürevatattheraü passi-avasānagāthāyaü, 'mahabbhuta'nti 1 mahacchariyaü. 'Pu¤¤ānubhāvacasiriüsirimata'nti sirisāramahaggatānaü sivalittherādãnaü pu¤¤ā
---------------------------------------
1 Mahaggatanti, mahaggataü vepullappattunti katthaci.

[SL Page 023] [\x  23/]     

Nubhāveca siriüca sutvā. 'Kusita'nti ālasiyaü. 'Kāmatthā'tibhonto kāmatthatumhe chekāti seso dakkhāti attho. Ayaü gāthā indavaüsā nāma.

Sā indavaüsā khaëu yattha tā jarā.
Sãvalãttherassa vatthuü dasamaü.

Yakkhava¤cina vagegā taniyo.
Tassa vaggassa uddānaü

Yakkha va¤cita micchādiņņhi pāda piņhã ca uttaro
Kāvãra paņņanaü cora ghātako saõķupāsako
Kapaõo deva putto ca sãvalittherena tedasā'ti.
---------
Iti paramavisuddha-pe-atthavaõõanāsārabhutā tatiyassa yakkha vacitavaggassa attthavaõõanābhutā madhurasavāhinãņãkā samattā.
.........
Catutthassa mahāsenavaggasasa paņhame 'manāpabhāva'nti manu¤¤a bhāvaü. 'Koņņetã'ti udukkhalamåsale hi koņņeti. 'Papphoņetã'ti suppena papphoņeti. 'Manaü patã'ti saddhāsampannacittaü nissāya. 'Khãrasāgara'nti evaü nāmakaü. 'Sannidhi'nti sannicayaü. 'Theyyassā'ti theyyaparibhogassa. 'Tatheviõa'nti taü evaü iõa paribhogaü anādiyitvā. 'Subheratā'ti pu¤¤akamme ratā-avasāna gāthāyaü, 'āyāsenakata'nti attano āyāsenakataü kammaü. 'Mantvānā'ti ¤atvā. 'Kare'tã kareyya. Ayaü gāthā kumāralalitā nāma.

Kumāra lalitā jasagā.
Mahāsenara¤¤o vatthuü paņhamaü.
---------
Dutiye 'abhayuttaracetiye'ti evaü nāmake. 'Adhotāsate'ti aparisodhite pupphāsane. 'Bhagavantasasā'ti bhāgyavantassa, bhagyavantassātipi pāņho, sirimattassātyattho. 'Sāsiråpã'ti sāsuråpã āsi. 'Morova labhatephala'nti moroviya kammasarikkhakaü phalaü labhate. 'Lalanānanāti'ti vicittamukhāni. 'Calalocanāti'ti calitacakkhåni. 'Taruõāruõānã'ti taruõasuriyassa viya aruõavaõõāni, 'calitādharāõã'ti niddhåtavadanāni(hatthapādādãhi sahitāni sametāni.) 'Manujo'ti jano. 'Nettapiya'ntã cakkhupiyaü.

[SL Page 024] [\x  24/]     

'Nicajāti'ti hãnajātikampi. 'Sametã'ti samāgacchati. 'Chamāyamattikāti bhumiyaü mattikā. 'Cāmãkarajātikāyā'ti cāmakaro vuccati suvaõõavaõõosuvaõõavaõõatāya haüso'pivāmikaro,suvaõõa haüsoti attho, tassa jāti cāmikarajātikā suvaõaõahasenāti attho. 'Sigāladhenå'ti sigālanāmikādhenusigālãti attho. 'Sihavarenā'ti carakesarasãhena. 'Kāmeti'ti mamadhãtā kulasampannameva kāmeti piheti. 'Anupakkuņņho'ti agarahito. 'Gandhabba'nti gandhabbasippaü. 'Sarasenā'ti sahanavanāņakarasena. 'Ki¤ciapanetvā'ti thokaüvicaritvā. 'Kambalahaddapãņhe'ti kambalapariyonaddhesugandharasa bhaddapãņhe. 'Dasanaraüsinā'ti dantappabhāya. 'Surattādharenā'ti surattadantāvaraõena. 'Mandahasita'nti mandahasanaü. 'Ra¤¤osakāsā'ti ra¤¤o nivesanā. 'âpade'ti upaddave. 'Lalanā'ti vilāsamantā. 'Kāmalālayā'ti kāmalā vuccati kāmalābho attano kāmena paresampihetãti katvā tassālayā kāmalābhālayāti vattabbe hakāralopavasena kāmalālayāti vuttaü. 'Nilakkhãcaõķakaõķehã'ti nãlakkhisaükhātehi kakkhalakaõķehi. 'Vikhaõķesi'ti vilekhayã. 'Mukhambuje'ti mukhapadume. 'Sattā'ti laggā. 'Mamanettamadhubbatā'ti mama cakkhudvayamadhukarā. 'Nasarantā'ti na gacchantā. 'Tatthevā'tã mama cakkhuvayamadhukarā. 'Nasarantā'ti na gacchantā. 'Tatthevā'ti tattha evassā mukhambuje. 'Te'ni madhukarā. 'Sahevatehi'ti madhukarehi saheva. 'Ullaīghauddhato'ti ullaīghamiva uddhato hutvā. 'Lajjāgambhiraparikha'nti hirisaükhātaü gambhãraparikhaü. 'Dhitipākāramuggata'nti pa¤¤āsaükhātaü uggataü pākāraü. 'Candanassā'ti candanasārassa. 'Agammagamanā-ti agantabbaņņhāna gamanahetu. 'Narānaü durato yāti siri'ti manussānaüdurato siri apa gacchati. 'Kitticāyubalaübudhi'ti kitti ādayo pi agammagamanā apagacchanti. 'Ayasaücasagacchati'ti soagammagamanāayasa¤capappoti. 'Amejjhe'ti medhinobhāvo mejjhaü, namejjhaü amejjhaü tasmā bālāti attho, dummejjhātipipaņhanti. 'Thiratana'ntã itthiratanaü. 'Yuvāka'ti yuvatã. 'Dukakulā'ti kucchita kulato api. 'Gāhiyā'ti gahanãyāeva. 'Guhāsayo'ti * kāmasaükhātassa guhāsayassa nivāso. 'Narādhamo'ti caõķālamanusso nihãnapurasovā-avasāna gāthāyaü, 'ayoniso'ti ¤āõena apaccavekkhitvā, adhotāsane pupphapåjākaraõena. 'ädisaügati'ntiãdisaü phalanippattiü, ayaü gāthāindavaüsā nāma.

Suvaõõa tilakāya vatthuü dutiyaü.
---------------------------------------
* Guthāsayo'tipi dissati.

[SL Page 025] [\x  25/]     

Tatiye 'vissamiüså'ti kilamathaü vinodayiüsu. 'Yatthāsino'ti yasmiübodhirukkhamåle nisinno. 'Jesi'ti ajesi. 'Sasenaü makaraddhaja'nti senāsahitaü makaraddhajavantaü devapaputtamārabbha, sohi makarasadisattā makaraddhajoti laddhanāmo. 'Padamakopayanti padaü akopayanto. 'Sattarattindiva'nti sattāhaü. 'Nettatalanãrajaraüsitā'ti vimalanãrajaraüsinā nettadvayena. 'Nettālipālipātanā'ti nettā iva alã nettāli, pakkhasaükhātamadhukarā, nettālinaü pālinettālipāli, tesaüpātanā nettālipālipātanā. Mecakākārapattehã'ti memacakaākārapattehi. 'Sikhaõķi viyā'ti mayåro viya. 'Bhātã'ti jotalati. 'Yo'ti yo bhagavā. 'Surapādapovā'ti devānaü kapparukkho viya. 'Ya'nti adāsiü. 'Ettha kānane'ti imasmiü vanasaõķe. 'Me gatta'nti mama sarãraü. 'Nivatthamalitambara'nti malinavatthanivatthaü. 'Cikãõõaphalitaggehi kesehi'ti induyasuttakoņņhāsehi ākiõõakesehi, indriyasuttaü hi dālinanti vuccati. 'Viralākula'nati virala¤ceva ākulavikulava. ækāguthapaņikkula'nti åkāguthehi paņikkulaü. 'âpajjana'nti āpajjanaü mama siraü. 'Sunãlamududhammilla'nti sunãlaü ceva muduüca dhammillayuttaü. 'Yamubbahe'ti samāvahāmi-avasānagāthāyaü. 'Kapaõā'ti varākā. 'Thålaku¤celakenā'ti thålapilotikasāņakena. 'Påjāparā'ti påjāparāyanā. 'Sammā'ti sammāpakārena ālapanaü vā etaü. Ayampi gāthā vasantatilakā nāma.

Kapaõāya vatthuü tatiyaü.
---------
Catutthe 'orabhāge'ti heņņhā bhāge parabhāgeti vā. 'Gamanāyana'nti gamanãyaü ayanaü, gantabbamaggoti attho. 'Dhotamuttāsamābhāyā'tidhotamuttāsamāya setaābhāya. 'Dussatoraõapantiyo'tidussehi lambitānaü toraõatthambhānaüpantiyo. 'Kaladhotahemaramhādinānātoraõapantiyo'ti ettha ramhāti cålakadaliyo, loke pupaphakadalãti vuttā, ādisadedana taruõatālanālikerabhujapattādayo saīgahãtā, rajatasuvaõõarambhādihi olambitānaü nānātoraõānaü pantiyoti adhippāyo. 'Anekatoraõupari toraõā'ti anekatoraõānaü upari ussāpitatoraõā,


[SL Page 026] [\x  26/]     

'Kusumagghikā'tipupphagghikā. 'Dãpitā'ti jalitā. 'Padumuppalasantãrapupphapallavalaükatā'ti padumaü ca uppalaü ca santãraü ca padumuppalasannãrāni, sannãraü vucacata kalhāraü, pupphaü ca pallavaü ca pupphapalavāni, padumupapalasananãrāni ca tāni pupphapallavāniceti padumuppalasannãrapupphapallavāni, tehi alaükatāni padumuppala sannãrapupphapallavalaīkatā. 'Ghaņamālāyo'ti mahācāņipanatiyo. 'Yogandhavārãhi'ti sugandhajalehi. 'Vanamāsã'ti rukkho āsi. 'Ketavo'ti mahāketu. 'Mandamandasamãraõā'ti mandamanderitvātā. 'Pādapathe'ti pādanikkhipanārahe pathe. 'Sattasammaņņabhumiya'nti rajohatupahatāyavārinā si¤citasammajjitabhumiyaü. 'Lājādipavapupphānã'ti lājādikānã pcavidhāni pupphāni, porāõāpanāhu:-

Nandiyāvaņņamakulaü mallikāmakulaü tathā
Dabbatãõa¤ca siddhatthaü lājapa¤camakānime'ti:-

'Caturā'ti hāvabhāvalãlā imehi catuhi vaõõasaõņhānavilāsa bhāvehi iti cāturiyehi samantāgatā nārãti jātakaņãkākārā, athavā cāturāti chekā dakkhā. 'Rasabhāvanirantarā'ti naccādi rasabhāva puõõā. 'Kaüsa'nti ekaü turiyavisesaü, taü pana vaüsa gahaõeneva saügahãtaü. 'Vaüsādã'ti susiragaõeva, ādisaddena sesaü ātataü vitataü ātatavitatantã tisso turiyajātiyo saīgaõhāti. 'Gāyaketthā'ti gāyakā etthāti chedo. 'Layānugata'nti rāgādilayānugataü. 'Sādhuvādehã'ti sādhukāranigghosehi. 'Bherãnaü titadehivā'ti bherãnaüabhinādehi ca. 'Karãta'nti hatthãnaü. 'Hayāta'nti assānaü. 'Heyayitehi'ti bhesetisaddaü kurumānehisaddhiü. 'Nekaviņaīkasaīghehi'ti anekasatehi viņaīka gaõehi. 'Sokarihi'ti sokaarihi, athavā sokarihãti so maggo karihi hatthihi ākulo. 'Aķhamaīgalamuggayahā'ti chattacāmarādiaņņhamaīgale uggayaha. 'Pamādā'ti nāriyo. 'Papāhi'ti udapānehi. 'Sinānattha'nti maggasi¤canatthaü. 'Pokakhara¤¤o'ti pokkharaõãyo. 'Batā'tikhaõitā. 'ōhapetvāna mahāgaīga'nti mahāgaīgā a¤¤atra yaükici idhamettha natthiti adhippāyo. 'Yassatthāyā'ti yassā gaīgāya atthāya. 'Lambanāti dvā'ti ālambanāni. 'Mānenupatthaīacetayā'ti mānena upatthdhamanasā. 'Māmānassavasãhothā'ti tumhe mānavasãkā mā hotha 'mātopalālito'ti mānena ālulãta mano. 'Makkaņo'ti makkaņo viya. 'Nibbaõā'ti cāõasaīkhātā vanato nikkhantā hotha, tenāha bhagavā "vanaü chindatha mārukkhuü vatato jāyate bhaya"nti ādi. 'Karajakāya'nti

[SL Page 027] [\x  27/]     

Ettha karaü vuccati mātusambhavaü sonitādi, karato jāto karajo karajo evakāyo karajakāyo, tasmiü:-avasāna gāthāyaü. 'Sadevakāta'nti devatāsahitānaü manussānaü. 'âyayatate'ti sukhette, ayaü gāthā vaüsaņņhā nāma.

Vadanti vaüsaņņhamidaü jatājarā.

Indaguttattherassavatthuü catutthaü.
---------
Pa¤came 'kusinārāyaü upavattane'ti kusinārāyaü pacchima dakkhiõadisābhāge. 'Ahateta vatthenā'ti abhinavena balimakkhitasāņakena. 'Ayasāyadoõiyā'ti suvaõõadoõiyā. 'Tiõisākhapupphāti'ti tãõi sākhāpabuddhapupphāti, evattāmakātãti vā, keci sātapupphātãtipi paņhanti. 'Baravātenā'tã kharena udaravātābādhena. 'Tamaha'nti taü ahanti chedo. 'Paribhāvita'nti sugandhitaü 'madhubbatatiyevitā'ti madhukaratisevitā. 'Pi¤jarãtā'ti pi¤jara vaõõitā. 'Ima'nti mama sarãraü. 'Mohetā'ti mohajālena. 'Påtibhåtaü kalebara'nti purāõatacaü pahāya gatorago pamaü sarãraü. 'Apaviddha'nti chaķķhitaü. 'Kuõapālayaü'ti asãtikimikulāvāsabhutaü. 'Upāyanenā'ti upāyātena. 'Taõhāya¤¤āõatā aho'ti taõhāya a¤¤āõatā acchariyaü. 'Maha'nti påjaü. 'Bhāsamānaü'ti jotayamānaü. 'Udikkhaphā'ti oloketha. 'Anumatta'nti paramānubhedamattampi. 'Hātaü'ti taü phalahānaü nahoti:osānagāthāyaü. 'Bhutã'nti sampattiü 'sāta'nti kantaü. 'Kāmatthacekatthā'ti tumhe ce kāmayatha pu¤¤āni kattha karitthāti. Ayampi gāthā upajātināma.

Sākhamālepåjikāya vatthuü pa¤camaü.
---------
Chaņņhe 'dānassedaü'ti dānassa idanti chedo. 'Divasampatã'ti divasaü nissāya. 'Pupphaphalapallavehi'ti pupphehi caphalehi ca pallavehi ca pupphaphalapallavehi, komalapattehi ca.'Cinatā'ti vinātā, ayameva vā pāņho, uddhatātyassattho. 'Akaddamātinnasupatitthehi'ti akaddamehi anupubbaninnehi titthehi. 'Nāpi'ti naahosi. 'Purātanaü'ti porāõaü. 'Adāsã'ti dadāsi. 'Patthaņanti pattharitaü. 'Patthodanenā'ti patthappamāõena odanena, ekapattho nāma pakatinālãti jātakaņãkākāro:-osānagāthāyaü. 'Dānatvaya'nti dānānugataü maggaü. 'Mākatthā'ti mākarittha. Ayamapi gāthā upajāti nāma.

Moriyabrāhmaõassa vatthuü chaņņhamaü.

[SL Page 028] [\x  28/]     

Sattame osānagāthāyaü, atrajesu pemaü chetvāna idha mānuse evaü dānaü dadanti ko nāmasamiddho narodānassa phalaü saranto dānaü nādāsiadāsi yevāti attho. Ayampi gāthā upajāti nāma.

Puttavatthuü sattamaü.
---------
Aņņhame 'malayavāsãna'nti evannāmake dese vāsãnaü janā naü. 'Ekā ceņakā'ti ekā kuladāsi kumārikā. 'Sahayā'ti turitā. 'Vissandayanto'ti ghaņņāpento. 'Mukhato'ti pattāmukhā. Puõõa¤cā'ti pattapåraca. 'Uppatãta¤cā'ti mukhato galitvā patta passelagagita¤ca. 'Paõidahi'ti paõidhānamakāsi. 'âõā'ti mama āõā pavatti. 'Cumbaņakaü katvā'ti pattaņhapanatthāya cumbaņākāraü katvā. 'Bhubhujo'ti rājā. 'Pavāõã'ti sundarakathā. 'Subbatā'ti sundaravatā. 'Icchadā'ti icchaticchatadā. 'Madhudo'ti ma dhu dāyako. 'Nigrodho'ti nigrodhasāmaõero, so hi bindusārara¤¤o ceņņha puttassa sumanarājakumārassa puttoti, idaü hi samantapāsādikāya¤ca vuttaü. 'Tisso'ti devānaü piyatisso rājā. 'Pāravādiko'ti parasamudde khipāhãtipaccekabuddhassa evaü vādako. 'Uppalaüva yathodake'ti ettha rassakatena vāsaddena uppalaüvā yaü ki¤ci kumudaü vā jalajaü pupphajātaü vā samucecati. 'A¤¤ātaü tātā'ti tāta tava vacanaü mayā ¤ātaü. 'Pariyosāpehi'ti bhātuyā dinnāya pattiyā anumodanassa vipākena. 'Aseso-ti asiesoti chedo. 'Dantaponakiccaü'ti dantasodhanakiccaü. 'Agadāmalakaü'ti dibbosadhaāmalakaü. 'Titthåsakāti'ti niggatathusakāni. 'Kåņaüpaharantã'ti kåņaü bhindanti. 'Salilatala'nti saratalaü. 'Akkhipåjaütāmā'ti akkhinā ana¤¤avihitakaü katvā olokana påjaü. 'Bāhirakapāsaõķa'nti kilese pāsaõķentãti pāsaõķā, tannāmakaü bāhirakapabbajitaü. 'Paõķaraīga'nti haliddirāgavatthanicatthaü pabbajitagaõaü. 'Atiharathā'ti ānetha. Cetiyenipatitakuddālo'ti cetiyaü bhindituü paharitakuddālo. 'Sudhābhåmã'ti sudhāya katabhumi. 'Kaņņharåpakātã'ti kaņņhamayayantaråpāni. 'Paricaraõakadhātu matta'nti tattha pu¤¤aü katvā devamanussehi upaņņhātabbaraha dhātuü ņhapetvā. Dāyādo'ti pituhi dinnadāyaü ādadāti gaõhātãti dāyādo, putto tyattho. "Dāyādo bandhave putteti nighaõķusu vuttaü. 'Puttānaü mana'nti ettha putto cadhãtā ca puttāti ekasesenavuttaü puttadhãtarānaü manantiattho. 'Uppabbājetvā,ti gihãbhāvaüpāpetvā. 'Yati'ti bhikkhavo. 'Tinna'nti pubbāparamu

[SL Page 029] [\x  29/]     

Ĩcanasaīkhātānaütissannaü cetanānaü. "Sampuõõattā" ccādãsugāthāsu samapuõõattā madhuppado vānijo sabbattha bhave sabbadā kāle sabbasampattiü. 'Abhisambhuõã'ti anuhosi. 'Muņasãvara¤¤e'tã muņasãvarāje. 'Suto'ti putto. 'Dasaputtesu'ti niddhāraõe sattami. 'Sama'ntisaha.'Nidhayo'ti mahānidhã. 'Bhinananāvāgatāticā'tivānijakānaü bhinnanāvāya ņhitāni.* 'Tatra jātāti cā'ti tasmiü ratanākarejātāni. 'Ratanānã'ti. Kahāpanāni 'nisso'ti ekā latāyaņhi ekā pupphayaņhi ekā sakuõayaņhiti tisso. 'Tāsu'ti tāsu tisu yaņhisu. 'Etthā'ti etãssaü latāyaņņhiyaü. 'Kakudhaphalākatikā' ti kakudhaphalākārā, ākatasaddohetthaākāravācako; padumākatãtiādisu viya. 'Iccetā'ti iti etā muttāti yojanā. 'Samuddā'ti samuddato. Sabbaü pu¤¤avimbhita'nti sabbapu¤¤assa vimhayakaraü, vãjambhitanti vā pāņho, sobhayānanti attho. 'Naruttamaü'tisahāyarājānaü ālapati. 'Vajāhã'ti gacchāhi. 'Attasattamo'ti attānaü sattamaükaronto, tenāhu:-

"Mahindo nāma nāmena saīghatthero tadā ahu
Tato iņņiyo uttiyo bhaddasālo casambalo
Sumaõo sāmaõero cachaëabhi¤¤o mahiddhiko
Bhaõaķuko sattamo tesaü diņņhasacco upāsako
Ete nāgā mahāpa¤¤ā jambudãpā idhāgatā'ti":-

Kadāte āgatāti ce sammāsambuddhassa parinibbāõato dvinnaü vassasatānaü upari chattiüsatime vasse āgatāti vinayaņņhakathāyaü. 'Migava'nti migavadhaü. 'Pamattaü vijjhitu'nti pamattaü attānaü ajānantamigaü vijjhituü. 'Isivātapaņivā to'ti isinaü nivāsana pārupanavātena paņivāto hutvā. 'Rukkhopamādinā'ti ettha ambarukkhåpamena. Therokira cintesiayaü rājā pa¤¤āveyyatto nukho udāhu noti ekaü samãpe ņhitaü ambarukkhaü sakkhiü katvā pucachi, ko ca nāmāyaü mahārāja rukkhoti? Ambarukkho bhanteti, imaü ambarukkhaü ņhapetvā a¤¤e ambarukkhā atthiti? Atthi bhantaia¤¤e anekāambarukkhāti, imaüca ambarukkhaü a¤¤e ca ambarukkhe ņhapetvā a¤¤e rukkhā atthiti? Atthi bhantetia¤¤e panasādayo anekārukkhāti, atthipana mahārājaa¤¤e ambarukkhe ca anambarukkhe ca ņhapetvā a¤¤e rukkhāti? So yeva bhante ambarukkho ti, evamādinā upamānena tassa pa¤¤aveyyattiyaü a¤¤āsi, tenāhu. 'Tassapa¤¤ā
---------------------------------------
* "Bhaõķanāvāgatānica" katthaci dissati.

[SL Page 030] [\x  30/]     

Veyyattiü¤atvā'ti ādi. 'Mahipassā'tirājino. 'Mahāmatã'ti mahāpa¤¤o thero. 'Aķķhateyyānã pānasahassānã'ti pacasatādhikānidvisahassapāõāni. 'Aķķhanavapamāõaü pāõasahassa'nti pa¤ca satādhikā aņņhasahassajanā. 'Bodhateyyambuje'ti bodhaneyya padume vikāse phalle akāsi. 'Kumudākare'ti kumudavane. 'Pāravādikadosenā'ti parasamudde khipāhãti vādassadosena. 'Jāteva'nti ayaü majjhimo bhātiko vānijo jāto. 'Parasāgare'ti laīkādãpe. 'Issaro'ti rājāhutvā. Osānagāthāyaü:- 'phalatã'ti phalaüdeti. 'Yoniso'ti ¤āõena. 'Kubbathā'ti karotha. 'Ye'tyādisu ye sappurisā yattha katthaci gantvā nasovanti tādisekamme kubbathāti seso. Ayampi gāthā upajāti nāma.

Tehātikamadhuvānijakānaü vatthuü aņņhamaü.
---------
Navame 'sāsanotārabhuto'ti sāsanassa otiõõabhuto. 'Mahāsobha'nti mahantaü āvāņaü. 'Maruttarukkho'ti māruta rukkho, ayameva vā pāņho, āravadhārukkhottyattho. 'Sukkhapāribhaddadaõķaka'nti sukkhaü kovilāradaõķakaü pasavanto upavinanto. 'Nibandhantã'ti vācāya ativedhenti. 'Cakkavatti'nti cakkavattibhāvaü. 'Mahābhãtikara'nti mahantaü bhesmakaraü. 'Makaraddhaja'nti mārasenaü. 'Palāpaya'nti palāpayanto. Kile sārisahassa'nti diyaķķhasahassakilesārayo. 'Nayanaüsujalasekehã'ti pākaņo. 'Ratanādãhi'ti ratanagharādihi. Nirāmayo hotã'ti ārogo hoti. 'Paccatthecā'ti diņņhadhamme ca. 'Paratthacā'ti paraloke ca. 'Tadattha'nti taü atthaü. 'Upāsanãya'nti upaņņhātabbaü. 'Yā'ti yā nārã.'Tiõõakaīkhā'ti buddhe dhamme saüghe ca tiõõavicikicchā. 'Jala'nti obhāsettã. 'Nãladhammillabhārā'ti sunãlamudusiniddhakesabaddhabhāradharā. 'Soõõadolābha savaõā'ti suvaõõadolāsamāna kaõõā. 'Subhapayodharā'ti sundarathanavayadharā. 'Sataraüsihi sasammissasajjhāmbusamādharā'ti sajjhu vuccati rajataü sarãraraüsãhi missata rajataambudasamādharā.'Paragali'ti bhassã. Avasānagāthāyaü:-'duminda'nti dumarājānaü bodhirukkhaü. 'Samapåjita'nti animisehi akkhihi suņņhupåjitaü. 'Sabhāgavā'ti so pu¤¤assa bhāgã. 'Atãtiko'ti niddukkho. Ayaü gāthā bhaddikaü nāma.

Nanaralahuguråhi bhaddikā.

Bodhi rājadhitāya vatthuü navamaü.
---------

[SL Page 031] [\x  31/]     

Dasame 'vanakammikenā'ti vane kammakārakena janena. 'Vaņņita'nti vaņņãkataü. 'Sāmaõeragatenā'ti sāmaõere pavattena. 'Sikhā'ti kesabaddhā. 'Paõõasuciyā'ti mahāsåciyā. 'Potthaka'nti rittapotthakaü. 'Anenā'ti atatano sunakhikāle ālo padānena. 'Dhãrā'ti taü ālapati. 'Tava dāsikā'ti tava dāsi. 'Sukhitā'ti sukhāpitā. 'Issaro'ti adhissaro. 'Tādisi'ti taü sadisā. 'Jānāsi'ti jānissasi. 'Bhikkhitvānā'tibhikkhāya caritvā. 'Aladdhagocarā'ti aladdhāhārā āsi. 'Tiyaddhesu'ti pahāya atatahiteti chedo:-avasānagāthāyaü. 'Tiyaddhesu'ti atãtadhāanāgataddhā paccuppannāddhāti tãsu addhesu. 'A¤¤a'ntã a¤¤aü paņisaraõaü. 'Icchitatthadāyaka'nti icchiticchitadātaraü. 'Surapādapa'nti kapparukkhasadisaüratanattayaü ayampi gāthā bhaddikā nāma.

Kuõķaliyā vatthuü dasamaü.

Mahāsenavaggo catuttho.
---------
Tassa vaggassa uddānaü.

Mahāseno casuvaõõa tilakā kapaõā tathā
Indagutto sākhamālā moriyabrāhmaõopi ca
Madhuvānijako puttamārako bodhidhãtu ca
Kuõķaliyāti catuttha vagge vatthudaseritāti.

Itiparamavisuddha-pe-catutthassa mahāsenavaggassa atthavaõõa nāsārabhutā madhura rasakavāhinã ņãkā samattā.

Ettāvatā catuvaggaņņhitā samacattālãsavatthupatimaõķitā jambu dãpuppatti vatthukathā niņņhitāti.

Dhammasoõķo tu paņhamo nandirājā ca dutiyo
Tatiyo yakkhavacitavaggo catutthameva ca,
Mahāsenoticattāro vaggā hi jambudãpikā
Samatāëãsavatthumhi maõķitā niņņhitādhunāti.

Jambudãpupapatti vatthukathāniņņhitā.
---------

[SL Page 032] [\x  32/]     

Sãhaladãpakathā kathiyanti.
---------

Idāni sãhaladãpuppattivatthåni kathiyante. Sãhaladãpuppattiyamhi chavaggā saņņhivatthåni, vaggesu paņhamo migapotakavaggo, vatthusu migapotakavatthu ādi, migapotakavatthumhi ayamānupubbikathā veditabbāti attho.

'Uddalolakavihāraünāmā'ti evaü nāmakaü vihāraü. 'Vihāropavane'ti tassa vihārassa upavattane vane, pacchābhāgeti attho. 'Padose'ti suriyatthaügamitamatte. 'Migabhutenattanā'ti purimabhave atatanā migabhutena. 'Buraggeyevā'ti ettha kesorohanatthaü khuradhārāya aggo ņhapitamatteyevāti attho, taü saüyuttaņņhakathāyaü vuttaü; vinayaņãkāyaüpana "pubbahetusampanno katābhinãhāro kusalaputetāpaņhama kesavaņņiyā oropanakkhaõ sotāaipattiphale patiņņhahi, dutiyāya kesavaņņiyā oropiyamānāya sakadāgāmiphale, tatiyāya anāgāmiphale, kesānampana oropanaü ca arahattaphalasacchakiriyā caapacchā apure ahosi, taü sandhāyetaü vuttaü khuraggeyevā"ti. 'Parimajjanto'ti idhaņņhito dvādasacattāëisasahasasayojane ākāse ņhitaü candamaõķalaü paramasanto. Gāthāsu bhante yo puriso gantvā tiraņņho mahodadhiü disvā apa¤¤avā sakalasamuddoti sa¤¤āyaayaü samuddo mayā diņņhoti bhāsati, evameva yathā idha sāsane yo bhikkhu keci kilese attano jhānabalena vikkhumbhitvānapi aõķuvaü kuppadhammaü ¤ānabalaü laddhāna so kilesānaü appahantvāna laddhatthosmiti adhimānavasena ma¤¤ati; tatheva yo bhikkhu taõhādāsavyatho taõahādāsabhāvaü gato amutto yeva taõhāyavase vattati, yo bhikkhu alakkhiü nissirãkaü bhãmaü anapāyiü ananthadaü taõhaü pajaheyya, so bhikkhu mārabandhanā muttoti mātulassa ovādaü adāsi. 'Tayajjā'ti tayā ajja. 'Disvā'ti katvatthe tvāppaccayo. 'Paņiviüso'ti attapaņiviüso. 'Ubhiõõaü yevā'ti amhākaü ubhiõõaü yeva. 'Pattacãvaramādāyā'ti hatthena pattaü kāyena cãvaraü gahetvā:-avasānagāthāyaü, desentānaü bhikkhånaü saddamatte nimittaü viciniya dhammaü.

[SL Page 033] [\x  33/]     

Sa¤¤aü laddhā manujavibhavaü ca pu¤¤apapavattiü ca; labhanti, matimā bunddhe saddhaü vihitaü katvāsādhu sutvāna ito cuto muninā vaõõanãye vimāne kiü naramati,? Ematevāti athā; aaiyaü gāthā vuttisa¤¤āvasena mandākkantānāma, chandasa¤¤āvasena acacaņhã nāma, mahantatagagavasena hi vandākakantā, garulahuniyamena ca, sattarasakkharavasena caacacaņhi, tenāhu:-

"Akkharaniyamo chandaü garulahuniyamo bhave vutatã"ti:-

Itoparesupi esevanayo, ayaü gāthā pana osānagāthā, anusāsinãtipi vattuü vaņņati.

Mandākkantā mahanatatagā go yugutvassakehi.

Migapotakavatthuü paņhamaü.
---------
Dutiye "hira¤¤a suvaõõādinekavibhavasamākiõõaisasarajanasamuhayamākula"nti hira¤¤asuvaõõamaõimutatāveëu riyādi anekasampattãhi samākiõõabhutaissarajagaõe hi samākulaü. 'Naccagãtavāditehi niccaü janamanonandana'nti naccehi ceva gãtehi ca vāditehi ca niccā janānaümanonandanakaraü. 'Nirantaradānakãëāpasutānekajanākula'nti satataü dānakãëāsu pasutehi anekajanehiākulaü; dhammaü soõķenti kāmentãti 'dhammasoõķā, dhammakāmāti attho. 'Bhumaganāmatthakāhitarajatakirãņamivā'ti bhåmibhāgasaīkhātāya aīganāya vanitāya matthake alaīkatarajatamakuņamiva. 'Ana¤¤avihitā'ti a¤¤avihitā ahutvā. 'Nibbiso'ti vigataviso. 'Kibbisa'nti kaņukavisaü; osānagāthāyaü. 'Kibbisaü cāpahātã'ti kibbisaükaņukavisaüputtassaapahāti. 'Divijamanuja'nti devalokaja¤cevamanussalokaja¤ca, ayampi gāthā mandākkantā nāma mabhanatanagagayuttāti.

Dhammasutaupāsikāya vatthuü dutiyaü.
---------
Tatiye 'osaranti'ti sannipatanti. 'Tiõatthamhe'ti vaüsaråkkhatthamhe, "tiõalatānigghoso"ti ādisu viya bahisāratālanālikeravaüsādayo tiõanti saīkhaü gatā. 'ōhānokāya'nti ņhitokā sa¤ceva nisinnokāsava. 'Romacitagatto'ti uddhaggalomasarãro. 'Sappo'ti nãlasappo, siluttoti vadateva, ghorānasappo tipi pāņho, ghoraü ānaü visaüassāti ghorāno, kaõhasappoti

[SL Page 034] [\x  34/]     

Attho. 'Nisidatamaüsa'nti nisãdanakuņamaüsaü, ānisadamaüsanti pāņhopi sundaro. 'So āvuso visaü mesāvasesa'nti so āvuso me sarãre visaü sāvasesaü atthi. 'Ta'nti taü visasesaü. 'Tassā'ti tasasa bhagavato, katatari sāmivacanaü. 'Payātu'ntiapetuü vigaliyattha¤ca. 'Dhammo'ti pālidhammo. 'Tarovā'ti taro iva mahāpalavova. 'Mahāgado'ti mahosadhova. 'Macacujarāpahāõo'ti maccujarāsaīkhātāmayappahāõo. 'Sabbãtināsāyā'ti sabbåpadadavanāsāya. 'Sabbadānenā'ti sabbassatiloke atthassa dānena. 'Cintāmaõi bhaddaghaņovā'ti cintāmaõi viya ca akkhayadibbabhattapuõõavāņi viya ca. Avasānagāthāyaü. 'Pāpesāghaüvisamatibhusa'nti yo bhikkhu atibhusaüaghaü vināsaü pāpesi. 'Bhavatā'ti vipallāso, bhavantā tyattho. 'Dadatã'ti dassati. Ayampi gāthā mandākkantā nāma.

Kuķķarajjavāsittherassa vatthuü tatiyaü.
---------
Catutthe 'gāmantasenāsana'nti gāmante katasenāsanaü. 'Pidhāyā'ti thaketvā. 'Kampamānahadayo'ti dayāya kampamānasadayo, no utrastatāya. 'Na taü so sarate coro'ti mittadubhitāya taü upakāraü nasarate. 'Core'ti corena. 'Attano dhamma'nti attanovālasabhāvaü. 'Kaīkhanti'ti saüsayaü karonti. 'Yo sā'ti yo sunakho, idha sāsaddo sunakhavācako ākārantapulliīgo, yathā "yattha sā upaņņhito hoti" tica, 'sā ca vārenti sukara"nti ca. 'Adosovā'ti aduņņhoyeva, avasānagāthāyaü. 'Paņhamasamaye'tã paņhamavaye. 'Pa¤cakāmānugiddho'ti råpādike paücakāmaguõe anugiddho. 'Mada'nti dappaü. 'Tihavavibhava'nti bhavavibhavakaraü nibbāõaü. Ayampi gāthā mandākkantā nāma.

âra¤¤akamahābhayattherassa vatthuü catutthaü.
---------
Pa¤came'dhanāgamana'nti dhanassādhigamanakāraõaü. 'Cetiyasandhi'nti cetiyassa cayasandhiü, taü kira ājānanto koci bhindituü nasakkoti. 'âghāyā'ti āghāyitvā. 'Virajjantã'ti gandhaü yeva virajjanti, kuõape suņņhu rajantãti yojanā. 'Saüsārakhāõukā'ti saüsāre nikhātakhāõusadisā bālā. 'Rogahārito'ti bhisakkā. 'Bhedamupatetã'ti vibhavaü vināyaü neti. 'Yātã'ti upagacchati.

[SL Page 035] [\x  35/]     

'Sambuddhāga mapotthaka'nti sambuddhavacanalekhanapotthakaü. Osānagāthāyaü. 'Amarā'ti devatāyo. 'Akatasukatā'ti akatakallyāõā, ghorāpāyaü gacchantevāti sambandho. "Hagatha bhajathāsu¤¤apu¤¤ānã"ti apu¤¤aü jahatha pu¤¤āni bhajatha. 'Pa¤¤ā'ti pa¤¤āvanto. Ayaü gāthāpi mandākkattā nāma. 

Sirināgassa vatthuü pa¤camaü.
---------
Chaņņhe 'tāëavatukkamhã'ti tāëacatukkevane. 'Sudassanapadhānasālāyā'ti sudassananāmāya padhānasālāya. "Teso" tyādi gāthāsu, tissa eso upāsako tavapitāvā bhātāvā mātulovā na hoti, tava ¤āti suhado ca diņņhasambhattako diņņhamitto ca sambhattena daëhamitto ca nahoti, tassa koci upakāropi puretayā kato natthi, so taü bhavantaü sãlavantanti ¤atvā tuyhaü aņņhakahāpaõagghanakaü bhojanaü dassati, yadi tvaü tassa mahantataraü ānisaüsaü icchasi sarāragā miyamānopi maramānopi taü bhojanaü nabhu¤jāhi. "Ovaditvane" tyādimhi so dhãro attānaü ovaditvā vipassanaü vaķķhetvā dukkhakkhayaüarahattaü sacchikatvā buddhasāsanasobhako hutvā tadā bhattakiccaüakāsãti. 'Karajakāya'nti karaü vuccati mātāpettikasambhavo, tato jātaü karajaü, karajaü eva kāyo karajakāyo, taü karajakāyaü. 'Brahmadeyya'nti seņņhaādeyyaü apunādānãyadeyyaü. 'Vaķķhamānanagara'nti evantāmakaü nagaraü. 'Dubbuņņhikā'ti avuņņhikā. 'Jātassarato pānãyaghaņa'nti jātassaratoudakassapuraü cāņiyaghaņaü, osānagāthāyaü. "Accheramho' nyādisu bho accheraü katasucaritaü puggalaü. 'Nijjarā'ti jarāya abhāvena nijjarāti laddhanāmā devatāyo, abhigantvā mānenti, atha tassa puggalassa nijjarā thutimukhā vaõõanaü vaõõayanti, evaü vuttanayena tumhe vibudhamanujā ¤atvā sugatiü bhajamānā satataü pu¤¤aü kurutha, loke mā khaõaü na kkhaõaü tucchaü yātuti. Ayampi gāthā mandākkantā nāma.

Saddhātissāmaccassa vatthuü chaņņhaü.
---------
Sattame 'mātularukkha'nti tannāmarukkhaü. 'Parivattetvā,ti sajjhāyaükavo. 'Sakidevā' tyādigāthāsu sakiü eekavārameva sā saīgati taü puggalaü pāleti, bahuvārampi asabhi sagamo na taü pā 

[SL Page 036] [\x  36/]     

Leti. 'Napāpiyo'ti koci lāmako nahoti. 'Ve'ti ekantena. "Jãrantã" tyādisu "rājarathā"ti rājunaü rathā. 'Suvittā'ti suvaõõamaõiveëuriyādãhi sucittā suņņhuvicittā jãranti, sataü sappurisānaü tividho sucaritadhammo jaraü naupeti, santo bhave ekaüsena sabbhi saīgamaü pavedayanti, nahaü sabhāvatopaņhavito ca paņhavi sabhāvato nahato ca a¤¤ama¤¤aü anantabhutampi dureti āhu kathayanti, pāraü samuddassa samuddapārassāpi taü dure āhu. 'Mākhavajjā'ti mākho ajjāti chedo. 'Badālatāpaõõa'nti badālãlatāpaõõaü. 'Divayantarampatã'ti mama ņhitadivasato antaradivasampati. 'Cāmaramorahatthā'ti morapi¤javicitracāmarahatthā. 'Suraīgatā'ti devaccharā. 'Layāviyutta'nti tārādilayasaüyuttaü, layoti ettha gāyantãnaü vãõādãnaü ca purātanadassanaü. 'Savaõāmata'nti sotassa amatasa disaü. 'Paggayanha vãõādisavaüsatantã'ti vãõādayo paggahetvā. Nātikkamaü gãtigharaü sarenā'ti gãtasaraü tantisarena anatikkamma. 'Layantiyo'ti lālayantiyo, ayameva vā pāņho, vilāsentiyoti attho. 'Taü paritosayantã'ti taü bhavantaü paritosayanti-bheriādayo turiyabhedāeva, tattha;-'bheri'ti mahābheriyo, dunduhãti vuttā. 'Mutiīgā' ti mudita bheriyo. 'Mårajā'ti paõavā. 'Deõķimā'ti magalaherã. "Susirādayo"ti vaüsasaükhādayo, susirādi turiyagaõā anekāva. 'Pahaņņharåpā'ti tuņņharåpā. 'Soõõamayā'ti suvaõõavikatiādayo. * 'Vassaggenā'ti vassakoņņhāsagaõatāya. 'Munindabimbālayapantiyutto'ti muõino bimbassa ālayabhutavihārapantiyutto. "Virājito sekatamālakehã"ti sekatamālakehi vihāro virājito. 'Suphullasãtodakasampapuõõasa mākulānekajalāsayehi'ti paücavaõõapadumapupphādisamphullehi sãtodakasampuõõehi anekajalāsayahisamākulabhutehi; parikhātaëākasarehi yayutto vihāroti seso. "Visādhike"tyādisu samantā vãsadhikesattasate byāmamatte ņhāne pākāra gopurakoņņhakehi parikkhitto, sattādhikehi chabbisasatehi pariveõapantãhi ca dassanãyo. 'Tahiü tadeko'ti tasmiü vihāre
---------------------------------------
* "Samārija¤¤ā"ti pāņho pāliyaü adissamānopi ettha dissati, "samārija¤¤ā"ti ālapati, athavā māriya ja¤¤āti vattabbe gāthābandhasukhatthaü samārija¤¤āti vuttaü, atthagahaõakāle pana mārisa ja¤¤āti gahetabbaü, tattha mārisāti ālapanaü, ja¤¤āti sadi jānāsãti ajjhāhāro"iccanuņãkā, cãmaüsitvā gahetabbā.

[SL Page 037] [\x  37/]     

Tadāhaü eko samaõo asosiü. 'Adadiü tatopi'ti tato va mama paņiviüsato saīghassa upaķķhabhattaü adadiü. 'Mamidaü padāna mamidaü vata'nti mama idaü evaü dānaü, mama idaü evaü vataü. "Saddhāye"ccādimhi saddhāya dāne dinne sati appampi dānaü pakataü mahāvipākaü eva hoti. Osānagāthāyaü, bho bho santo kusalaniratā khettaü pu¤¤akkhettaü olokevoaõuü api deyyadhammabãjaü datvā aho evaü anappabhogaü labhanti, bhojanena ekaü kabalampi bhatataü laddhāna susãle dinnaü taü dānaü tassa tidivamanuja bhogaü datvā pacchābhāge sivassa ca bhāgã assāti. Ayampi gāthā mandākkantā nāma.

Samaõagāmavatthuü sattamaü.
---------
Aņņhame'issara'nti issarabhāvaü. 'Tatthā'ti tasmiü devagāme. 'Dārabharaõenā'ti dāraü bharitvā vuņņhānasãlena. 'Puratokatvā'ti pure varaü katvā, pubbagamaü katvāvā. 'Nicchita'nti niyataü. 'Brāhmaõātiyaücorabhaya'nti brāhmaõātiyaü nāma dāmarikacorabhayaü, sāpana bhayasasupapatti vittthārato samanatapāsādikāya gahetabbā. 'Vitakkamālake'ti vitakkaņņhāne mahāmālake, tattha kira bhikkhå pāto vuņņhāya sabbaü kattabbaü vattaü katvāpiõķapātavelāya upagatāya tasmiü mālake sannipātitvā ajja mayaü kattha piõķāya pavisisasāma, ajja kasasa saügahaükātuü vaņņati, ajja kassasaddhā tikkhā, kassa maggaphalåpanissayo paripākaügatoti. Vitakketvā tatetato anuråpaü ¤atvāva gacchanti, tasmā so vitakakamālakoti pa¤¤āyittha. 'Kara¤jarukkhe'ti nattamālarukkhe, 'nattamālo kara¤jotu,ti pariyāyo vutto. 'Saüsāramahāvidugge'ti viduggasaüsāramahoghe. 'Viyākarohã'ti byākarohi. 'Soõa'nti suõakhaü. 'Tasita'nti chātajjhattaü. 'Vaņņetvadā'ti vaņņetvā adā. 'Bubhukkhitassā'ti bhottumicchitassa. 'Parittabãjenā'ti paritatakena vapitabãjena. 'Yohanatvakopa'nti yo kopaü hantvā, yo hantakopotipi pāņho, osānagāthāyaü. 'Davoneka'nti datvāna ekaü. 'Sāno'ti sunakhassa. 'Yatindo'ti bhikkhånaü issaro ayaü thero. 'Taü te vaņņesaraõaü bhavatã'ti te taü dānaü manussādike tasmiü tasmiü vaņņe saraõaü bhavati. Ayampi gāthā mandākkantā nāma.

Abhayattherassa vatthuü aņņhamaü.
---------

[SL Page 038] [\x  38/]     

Navame 'maõipallaīkassa kāraõā'ti maõipallaīkassaacchedanakāraõā. 'Pattadhovanasākha'nti pattadhovanamu¤canatthaü sākhābhagaü. 'Rājāyananarukkhe'ti khãrikārukkhe, 'khãrikārājāyatana"nti pariyāyo. 'Uddharitvā'ti åhacca, ayameva cā pāņho. 'Saharukkhena sumanenā'ti chattamiva matthake dhāriyamānena rājāyatanarukkhena sumanenadevarājaina pacchāsamaõena. 'Nahasā'ti nahasi ayameva vā pāņho. 'Vuņņhivātandhakārehã' ti navaīgavuņņhuppādanena ca chaëagavātuppādanena ca caturandhakāruppādanena ca. 'Dasasata kiraõo viyā'ti sahassaraüsi suriyo viya. 'Patatā'ti patãtā hutvā. 'Adu'nti adaüsu. 'Bhujage'ti nāge. 'Imaüpādāraha'nati imampi dānaü pādārahaü, kālaü āgathoti yojanā. 'Ajjāpã'ti ajaja api. 'Rattidāsitatamāgami'nti rarattiyaü dāsibhāvaüāgamiü. 'Duggatapābhataü'ti duggatāya mayā pābhataü. 'Mahānāmake sare'ti evannāmake sare, tassa kira tiresu nuhã yebhuyyenaparåhanti, tasmā tāhiso evaü laddhanāmo. 'Mucalindavana'nati kacacikāravanaü, so hi rukekhā mucalānaü rukkhānaü indattā mucalindo nāma, tattha pana pupphaguõa gulabhutaü supakkakāraphalasaõņhānaü dåreņhitassa kacci nukho kārapakkaphaloti cittaü janeti, tadupadāya kaccikārotveva pa¤¤ayittha, athavā"niculo mucalindo cā"ti pariyāyo, tesaü vanaü, mucalindavanaü. 'Subbatā'ti sundaravatā. 'Itimantvānā'ti iti a¤¤āya. 'Khettagata'nti khettameva gataü otiõõaü. 'Chejjabhejjādinā'ti chinditvā bhinditvāti ādinā kāraõena-'mahāyāga'nti mahāya¤¤aü, osanagāthāyaü. 'Pa¤¤āyupagatamano'ti ¤āõasampayuttavitto. 'âtuma'nti attānaü. 'Katvadāsa'nti parassa dāsaü katvā (dānaü adāsi). 'Payatã'ti payāti gacchati. 'Suratarusama'nti devānaü kapparukkhasadisaü; surataråpamantipi pāņho. 'Maccherāri'nti maccherasaīkhātaü sapattaü. 'Bhavatā'ti bhavantā, vipallāsoyaü, ayampi gāthā mandākkantā nāma.

Nāgāya vatthuü navamaü.
---------
Dasame 'avamaīgala kolāhala saddenā'ti avamaīgalabhutaina tattha tattha laddhiyānulomenakatanigghosena, yathāha:-

"Yandunnimittaü avamaīgala¤ca
Yocāmanāpo sakuõassa saddo" tyā di.

[SL Page 039] [\x  39/]     

'Ekaükārarukkha'nti ekaü mahākārarukkhaü, tilarukkhantipi. 'Jallimupādāyā'tã jallimattaüupādāya, rukakhassa hi bahiddhā taco papaņikā nāma, tadanantaraü taco tavapheggunāma, antare jallināma. 'Pāõakā'ti sitapaņagā. 'Pu¤¤avata'nti pu¤¤avantānaü. 'Ajjatanāyā'ti ajjabhāgāy. 'Aailakkhitā'ti anissirinā. 'Sa¤cita'nti sa¤cayitaü upacitaü. 'Lekhanasattha'nti potthanikaü. 'Attano maüsaü'ti mayhaü årumaüsaü. 'Sambalahatthetā'ti samabalahattho. 'Cirāyāmã'ti cirena āyāmi, osānagāthāyaü. 'Saddhābala'nti saddhāya balavabhāvaü. 'Jayampatã'ti jayampatikānaü. 'Påretvadānassā'ti påretvāti vatabbe rassaükatvā vuttaü, ayaü gāthā vasantatilakānāma:-

Vuttā vasantatilakā taīgajā jagā go
Vatthulapabbatassa vatthuü dasamaü.

Migapotaka vaggo paücamo.
---------
Tassavaggassa uddānaü.

Migapotako sutadhammo kuõķarajjāra¤¤akā
Sirināgo saddhātisso sama gāmābhayāpica
Nāgā vatthula pabbato ca dasavatthuni pa¤came.

Iti paramavisuddha-pe-paücamassa migapotaka vaggassasa atthava
öõanā bhutā madhurarasavāhinãņãkā samattā.
---------
Chaņhassa uttaroliyavaggassa paņhamavatthumhi 'tattha tattha vibhute dhamamavinaye'ti tasmiü tasmiü padese āvibhute vitthārabhute dhamme ca vinaye ca. 'Gopālaceņako'ti gopālalabhutoceņako, kamanussā hi mandadasake bāladārakā nāma, kãëādasakai veņakānāma, pilā cātipi vadanati, tato kumārā nāma, tato majjhimapurisā nāma, tato vuddhā nāma, tato mahalalakā nāma, tato sayikā nāma honti, abhidhānappadipikāyampanāha:-

"Dāso caceņako pesesā
Kiükāro parivāriko"ti:-

Pariyāso vutto, tattha gopālaveņakā gopālaidāsoti attho bhavati. 'Kucelo'ti malinavatthanivattho. 'Pādadāmadaõķa

[SL Page 040] [\x  40/]     

Bhattho'ti māyākārānaü kãëādaõķo pādaparamaparādaõķo viyakato, pādadāmaü yaü loke dudādaõķantidati, gopālakānaü kiretaü khãķaķācārikaü, so taü gahetvā gato, tena vutataü pādadā madaõķatthoti. 'Pārivāsika'nti phakarattātikkantaü. 'Pillaka'nti taü pillakaü, pillakaü kapaõaü varākaü. 'Asakkata'nti sammāakataü. 'Nidhona'nti sudhovitaü. 'Karasāgata'nti hatthena ābhataü. 'Niddhotakkarasābhata'nti vā pāņho, niddhotaü sudhotaü akkarasaü ambilaü påtirasaütena ābhataü tena bu¤janatthāya ābhataü. 'Sukhāpetã'titaü dārakaü sukhaü pāpayati. 'Hatthaü mocesã'ti kumbhatohatthaü mocesi. 'Ekamutena eketa gaõhātã'ti ekamutte ekasmiü hatthe muttamatte ekena itarena hatthena gaõhāti. 'Navisaü visanti akakhāta'nati a¤¤aü visā na visanati akakhātaü, ra¤¤o kopaü vasaü vucacati. 'Rājakopānalādaķķhā'ti rājakodhagaginā daķķhā, "kālotyādimhi, "kālo" maccu ra¤¤o kāraõā bhoti vā athavā rājā kālakāraõaü maccussakāraõaü hoti. 'Mātute'ti atra te maraõasaüsayo māhotu. 'Yaü yena citta'nti ādisuyaü cittaü anayena adhammenaasamena yena janenaladdhaü, taü citataü laddhakassa rājādibhayaüdeti, devatāpi rājādayopi yena kenaci cināsaü kātuü nahi sakkonti, avasānagāthāyaü. Yo dāyako guõādhārajina trajānaü bhikkhånaüappampi deyyavatthuü casaddhāya dadāti, so peccaloke saüsāramahāvidugge sampattisaīkhātāya nāvāya attānaü patiņņhāpetãti, ayampi gāthā vasantatilakā nāma.

Uttaroliya vatthuü paņhamaü.
---------
Dutiye 'dārapariggaha'nti dāragahaõaü, dārabharaõaü vā. 'Kevalā'ti sakalā. 'Sussitvā'ti udakassābhāvena sussitvā. 'Phalitā'ti phullitamakkhikā. 'Gatā vināsaü jalajā'ti nadãādisumacchakacchapādayo vināsaü gatā. 'ârāvā'ti dåratova. 'Marãci'nti migataõhikaü.'Toyasa¤¤ino'ti udakasa¤¤ino hutvā. 'Sãnapaõõā'ti patitapattā. 'Vanā'ti rukkhā. 'Bhujātā'ti paņhaviyaü jātā. 'Caõķānilasamāhatā'ti caõķena vātena saüāhatā. 'Jãvitāye'ti jãvitāyajãvanatthāya:-

"Mahāsamayo pavanasmiü devakāyā samāgatā
âgatamha imaü dhammasamayaü dakkhitāye aparājitasaīghanti:-

âdisu viya hi tadatthe tāyeppaccayo, jãvitāsatipi pāņho, jãvitāsāvantāti attho"jambådãpassā'ti upayoge sāmica naü, ja

[SL Page 041] [\x  41/]     

Mbudãpanti attho. 'Vāhasā'ti kāraõā. 'Sahira¤¤a'nti sakahāpaõaü. 'Sakiccappasutā'ti attano kammaņņhānamanasikārādikiccappasutā. 'Nivāretvā'ti nivāraõaü katvā, vināsaükatvā. 'Kukkuccāyantā'ti akappiyasa¤¤ino. 'Ekaü sakkharapāsāõa'nti ekaü silāpotakaü. Avasānagā yaü, ekassa bhikkhussa ekacāraü dinnassa idaü phalaü iti mantvā bhavantā deyyadhamme sati tumhe mahākhettaü viceyya saddhāya dānaü dadathāti yojanā, ayaü gāthā inda vajirā nāma.

"Indādikā sā vajirā jagā go".
Nambasumanattherassa vatthuü dutiyaü.
---------
Tatiye 'pavedhamānagatto'ti pavedhamānasarãro. 'Parigilantakhelo'ti parigilitalālo, ayameva vā pāņho. 'Labheyyamagga.Nti labheyyaü agganti chedo. 'Ante tå'ti pacchimabhave panākuõķa'nti sālisãsaü. 'Paõõasupenā'ti sākasupena. 'Bilaīgadutiyenā'ti kajiyadutiyena. 'Ghatakumbhacā'ti satupårita kumbhaü ca. Lokanayano'ti tilokassa cakkhubhuto. 'Bhanta'nti vibbhanta gattaü. 'Bubhukkha'nti bhottumicchitaü. 'Devasahavyata'nti devatāhi sahabhāvaü. "Māropi'ti ettha pisaddena māropi a¤¤o kocivātidaü sampiõķeti. 'Tisampada' nti tividhasampattiü, osānagāthāyaü. 'Acchera'nti acchariyaü. 'Abbhutatara'nti * atisayena abbhåtaü. 'Abuddho'ti nabuddho. Ayampi gāthā vasantatilakā nāma:- 

"Vuttā vasantatilakā tabhajā jagā go."
ũ. Påvapabbatavāsi tissattherassa vatthuü tatiyaü.
---------
Catutthe 'nigala'nti uddānaü. 'âlana'ntipākāraü. 'Sallaki calapattādayo'ti sallakãrukkha assattharukkhādayo 1. 'Maõivammena vammitā'ti nesajjikā ca ekāsanikā ca. 'Supakkaü phalasahita'nti supakkena phalena sajjanaü. 'Kārasākha'nti kārarukkhasākhaü. 'Samaõakiccaü matthakaü pāpetvā'ti pabbajitakiccaü niņņhaü pāpetvā. 'Madhuraü sabhāva'nti madhurasabhāvavantaü, påtaü disvāna kassa puggalassa cittassa pãtiü nakaroti karoti evāti se
---------------------------------------
* Abhutapubbaü, katthaci. 1 "Sallakãpalāsapattādayo"ti sallakirukkha kiüsukarukkhānaü pattaīkurapallavādãsi, katthaci.

[SL Page 042] [\x  42/]     

So, putanti ettha vattapaņipatti veditabbā. 'ânubhāvamahantatā'ti yā ānubhāvamahantatā. 'Eta'nti iminā yojetabbaü. Osānagāthā pākaņāva. Ayampi gāthā indavajirā nāma.

Cålatissavatthuü catutthaü.
---------
Pa¤came 'ajjevā'ti ajjaeva. 'Kacca'nti kattabbaü. 'âtappa'nti pāpassa ātāpanatthena ātappanti laddhanāmaü viriyaü. 'Saügara'nti katikaü, ayamettha attho, no amhākaü tena mahāsenena maccunāajja vãtināmehi imasmiü māse vā imasmiü vasse vā vãti nāmehi, suve paramāse vā paravasse vā maü gaõhāhãti emādi saügaraü nahi atthiti. 'Khaõe'ti buddhuppādasaīkhāte navame khaõe. 'Mā upaccagā'ti mā uppatitvā atikkamitvā agā. 'Seditamattakāra paõõenā'ti alonakena vidhupanena seditamattena kārarukkhapaõõena. 'Vassaggenā'ti vassagaõanāya vārappattaü. Suõikhadoõiya'nti suvāõadoõiyaü; ayameva vā pāņho. 'Uvitaü novitaü eta'nti evaü khamitantipi no khamitantipi. 'Garahā'ti gārayhabhāvato. 'Sāmikena nibbandhitvā'ti sāmikena pãëetvā. 'Iminā khaõasamavāyetā'ti iminā buddhuppadakhaõasamavāyena. "Kujjhantã"" tyā digāthāyaü bhãmā bhujagā bheravā mahāsappā hatapahatādike hetumhi kāraõ vaai sati kujjhanti, nāsati; hetumhi kāraõe ca asantepi narādhamabhujaīgamā adhamahãnanarā kujjhanteva. 'Narādhamabhujaügamā'ti hãnanarasaīkhātā bhujaīgamā. Kapilagāvita'nti kaõhagāvãnaü, osānagāthāyaü. 'Vaķķhetvā saddha'nti vattabbe gāthābandhasukhatthaü rassaü katvā "vaķķhetva saü."Nti vuttaü 'vaķķhethā'ti vaķķhāpetha. Ayaü gāthā pādākulakaü nāma:-

"Yamatãtalakkhaõavisesayutaü
Mattāsamādipādābhihitaü
Aniyata vuttaparimāõasahitaü
Pathitaü janesu pādākulakaü."

Tissāya vatthuü pa¤camaü.
---------
Chaņņha 'mālake'ti bodhipåja namālake, vitakkamālake vā. 'Mattikākamma'nti cittakārakammaü. 'Gandhapaücaīgulika'nti gandhenapaücaīgulirājikaü. 'Kãëanasãlatāyā'ti keëipakatitāya. 'Cakkhusotādityyā, digāthāyaü råpasaddādigocare cakkhåsota¤cārādãnitena saddhenakulaputtena sadā vāretabbāni, indriyasaüvaraü pāletabbanti seso. 'Anesana'nti pupphadānādiekadvãsati anesanaü. 'Cattāropaccaye'ti cãvarapiõķapātasenāsanagilā na ppaccaye. 'Yoniso'

[SL Page 043] [\x  43/]     

Ti upāyena vā ¤āõena vā. 'Saggāpavaggasampattã'ti manussasampattisaggasampattinibbāõa sampattãti tisso sampattiyo. 'Apurento'ti vuķķhiükatvā na purayanto. 'Javālātasamo so hã'ti saccaü so evaråpo chavassa dāhanatthaü gahitālānasamo vi¤¤unā nindito hoti. 'Nālimpitvāna ëhenā'ti sāsanassavisuka bhutena anācārasaīkhātena miëhenaanālimpitvāva. 'Saüsāmetvā,ti paņisāmetvā. "Bhāramakaüså'ti sāmikamakaüsu. 'Daëiddaüneva kāmentã'ti daëiddaü naraü neva icchanti. 'Dhammatā'ti purātanā. "Akulãno" ccādigāthāyaü so puggalo akulinopi bhogã bhogavā sabbasippānaü pabhu ce hoti sabbe mātādayo taü upāsanti upagacchanti. 'Nimmānusake'ti nihatamanussake, su¤¤eti attho. 'Paücasatakarisa'nti ekekaü karãsaü caturammanaü hoti, abhidhāne pana:-

"Dhanupaücasataü koso
Karãsaücaturammana nti":-

Vuttaü. 'Taü tadāpakka'nti tasmiü kāle taü sassaüpakkaphalaü (lābitabbaü.) 'Lāvanaü gahetvā'ti dāttaü gahetvā. 'Udakaloõamattenā'ti loõodakuttaribhagamattena. 'Telullopaka'ntisappinā ullopakaü, bhattanti seso. 'Orimapārimatãra'nti orimato pārimatãraü pārimato orimatãraü. 'Ito' tyādigāthāyaü ito divasato adhikaü dānaü kathaü sve ahaü dassāmitivicārenti, sā upāsikā dāsigaõehi parivutā gehamajjhe acchi. 'Bilaīgabhājane'ti ka¤jiyabhājane. Maccuvegena addito'ti macacubalena piëito. 'Ajjholambantã'ti olambanti avalambanti. 'Aggayānavimānādi'ti dibbarathavimānuyyānakapparukkhādi. 'Accherasata maõķite'ti anekā kāracchariya vibhuti vibhusite. 'Saggaü nãyyātãti saggapuraü nãyāti. 'Vilāpa'nti vipallāsaü. 'Nissāre'ti sārarahite. 'Asuci'nti apavittaü. 'Kimikulālaya'nti asãtikimikulā vāsaü *. 'Phattheda'nti ettha idanti chedo. Osānagāthāyaü, parama caritantyādisu tumhe bhavanto dhimattānaü etaü paramaü caritaü viditvā divimanujasukhaü ca nibbutiü ca patthayantā vimalasãle buddhaputtesu dānaü dadatha, taü dānaü tumhākaü suratarusadasaü devakapparukkha sadisaü ābhavaggaü kāmadaübhavissatãti. Ayampi gāthā mālitã nāma:-

"Nanamayayayutāyaü mālinã bhogisãhi."

Ariyāgalatissassa vatthuü chaņņhaü.
---------
---------------------------------------
* 'Iņņheda'nti iņņhaü idanti chedo, katthaci.

[SL Page 044] [\x  44/]     

Sattame 'mahānidāghe'ti gimhake mahāparilāhe. 'Akālika'nti kālarahitaü, taīkhaõe vipākadānasamatthaü. 'Nidhāna'nti sunihitaü nidhibhutaü. 'Sabbalokavasãkāra'nti sabbalokanaü attādhikaraõabhutaü. 'Paramosadha'nti taü dānaü paramāsdhãbhåtaaiü. 'Kāmado maõimutatamo'tisabbakāmadado uttamo maõãva. 'Bhaddaghaņo'ti dibbabhattukkhalisadiso. 'Surapādapa'nti devānaü kapparukkha paņibhāgaü. 'Uttamādhamamajjhime'ti uttamevā hãnevāmajjhimevā 'purato kare'ti pubbagamaü kareyya. 'Vuyhamānaenovalibhaīga mānatuīgataraīgamālaü vikiõõajalakaõikākiõõasamhintajalavegajanitanigghosaghosita'nti vuyhamānaphena piõķāvalãbhaīgamānaü tuīgataraīgamālaü uttugāha cãvimālāhi ākaõõaü vikiõna jalakaõikākiõõaü jalathåpikākiõõaü sambhinnajalavegehi janitasaddaü kurumānaü, osānagāthāyaü. 'Saddhāye' tyādiså evaü sujanā viditvā na dānaü saddhāya datvā mahāvibhutiü paccanubhonti, ko abudhasatto dāyakassa dinnaü bahudānaü asesayitvā nikhilameva vattuü sakkoti?Na sakkotevāti. Ayampi gāthā upajāti nāma:-

"Anantarodãritalakkhaõā ce
Pādāvimissā upajātiyo tā."

Gāmadārikāya vatthuü sattamaü.
---------
Aņņhame 'palālaü cālenti'ti palālaü mule gahetvā palālagahaõatthaüvā viralasa¤¤āya vā asuddhadha¤¤aü sa¤cālenti. 'Khalaü puõintã'tã balaü parissāventi. 'Rāgānalenā'ti rāgagginā. 'Dosarakkhasapãëitā'ti dosasaīakhātena rakkhasena pãëitā. 'Mucchitā'ti visa¤¤itā. 'Nākataü nå'ti akataü nåna. 'Ki¤ci āyatikāraõaü'ti yaü ki¤ci pu¤¤aü āyatikāraõaü, sukhakāraõaü. 'Kicchato'ti kicchena kasirena. 'Sukhaü mayhaünabhāto paņhavi yathā'ti yathā paņhavi nahato durehoti, evaü mayhaü sukhaü durehoti, mayhanti nissakke sāmivacanaü mayā dåreti attho. 'Khaõo'ti navamo khaõo. 'Kāma'nti ekaüsena. 'Idānattaü nauddhare'ti nãyāsādãhi malamuttehi makkhitaü. 'Apaviddha'nti chaķķhitaü; idaü vuttaü hoti, mahārāja loke yaü ki¤ci pilotikaü yenakenaci malena makkhitamattaü malehi apaviddhaüjegucchaü chaķķhitaü hoti, yattha pana isiddhajaü arahantadhajabhutaü kāsāvapilotikaü disvā yasmiü tasamiü pilotike viya anādaro nakaraõiyoti. 'Yosaü sonattako rājā'ti rāja

[SL Page 045] [\x  45/]     

Yo ayaü khaõķako khaõķako hutvā, ussito soarahanataddha joyeva. 'Hattagāmaü katvā'ti paribhogagāmaü karitvā, osāna gāthāyaü. "Ahonubhāva"ntyādisu, kapaõāya supesalassa saīghassa dinna dānassa mahānubhāvaü passatha, dhammā tasmā dānā bhavabhogasampadaü laddhā āsi bhikkhåpi pa¤casatavāraü taü paridahetvā khãõāsavataü gatā āsunati. Ayampi gāthāupajāti nāma.

Dhammāya vatthuü aņņhamaü.
---------
Navame 'paņhamapakkopakaraõa'nti paņhamataraü pakkopakaraõaü såpabhattādiü. 'Vilopa'nti vilumpitabhogaü, vilopantipi pāņho, ananulomikabhaõķantiattho. 'Ullola'nti ālulitaü. 'Idha patthaņa'nti imasmiürājakule patthaņaü. 'Avaücayā'ti sāyeva. 'Caranti chahibhutale'ti "yamādiccinumaccåhi kuveradahanehi cā"ti imehi chahikāraõehi bhutale caranti. 'Pu¤¤ā pu¤¤aråpenā'ti pu¤¤aapu¤¤asabhā vena. 'Pattharaüdisi sitaüsu'ti sitaraüsi disi patvārento. 'Gahāli parivārito'ti aņņhavãsatinakakhattaparivuto. 'Adayāparo'ti adayāpanno nikakāruõiko, adayo pare tipivā pāņho, pare puggale adayoti attho. 'Dhanadānena noseti'ti dhanassadānena vā toseti. 'Aggãvadahate rājā'ti dahate rājā aggiriva, ekamevaggãcacādisu so duråpāsitaü duņņhu upāgataü naraü ekameva aggi dahati, sabbaü kulaü sabandhåü sacarācaraü saputtadāraü sadhanaü rājaggi dahati, dahanā agginā daķķhakānane keci taravo tiņņhanti. 'Aparādhito'ti katāparādhā. "Dåre"ccādisu rājānā nāmai dåre ņhitāti nāvamanatababā, rājāno dãghabāhukā dãghahatthā, matahatthino viya lokopapãëitaü disaü sahasā daëhaü gaõhanti gahetvāvināsaüpāpenti. "Parassa haro"ti coro. 'Pakkhaphāta'nti attano pakkhe patitaü. 'Sappema'nti attani pemasahitaü.'Malayaüganttvā'ti malayadesaü gantvā. 'Kiücisaīghaü nissāyā'ti suüsumārakummasadisā, upalakkhaõamattamevetaü vuttaü, athakhoye keci sattāpi bhaye uppanne piyaü jahantiyeva. 'Nãlavellitadhammillā'ti bhadde tvaü sugandhavellitanãlakesabandhā. 'Phullapaīkajakānatā'tivikasitapadumasadisamukhā. 'Nãlāyatavisālakkhā'ti nãlakkhã āyatakakhã visālakkhã. 'Nayanussavā'ti nayanassa ussavabhutā. 'Hemavallivalilāyā'ti caõķavāteritahemalatonaddhapavedhamānagacchalãlāya. 'Manorame'ti taü ālapati. 'Yuvāna'nti yuvaü pumaü. 'Tenā'ti tasmā. 'Ajjatanā'ti ajjaādiü katvā. 'Kāraõaü

[SL Page 046] [\x  46/]     

Viyā'ti yuttaü viya. 'Dhavo'ti sāmiko, tenāha abhidhāne:-

"Dhavo tu sāmakobhattā
Kanto pati varo piyo"ti:-

Ayaü bhattupariyāyo. 'Vidhavā'tivigatasāmikā. 'Puttã'timinā dhãtaraü ālapati. 'Hohã'ti vasāhi. 'Sākhābhaīga'nti bhu¤jitaü sacchadanaü sākhaü. 'Pelāyā'ti sāņakapanidhanama¤jusāya, osāna gāthāyaü. "Dāneni" tyādisu, sattā dānena tidivaü vajanti, sattānaresu manussesu siriü dānena labhanti, sattā sivaü puraü dānena labhanti, tasmā paõķito iti ¤atvāva dāne satataü samataü da deyyāti. Ayampi gāthā upajāti nāma.

Ki¤cisaīghāya vatthuü navamaü.
---------
Dasame 'cittassa avisesatā'ti cittassa avisiņhabhāvavantatā sāma¤¤acittatātyattho. "Ayaü" iccādigāthāya, yathā latā ayaü kaõņakarukkhotivā visarukkhotivā candanarukkhoti vānavãseseti sabbameva ārohati. 'Kāmandhā'ti kāmena mohitacakkhukā. 'Vanitā'ti itthiyo. 'Latāviyā'ti sabbaü kaõņakādibhedaü rukkhaü navijahantã latā viya. 'Chaķķitapatitagehakuķķanti sāmikena chaķķitagehahittimålaü, su¤¤āgārakuķķamålanti attho, sattadivasaü nirāhārāti sambandho. 'Sericāri'ti attanā mainacchandena mātāpitunnaü panathenetvā cārinã. 'Anuddhato'ti uddhato na siyā. 'Acapalo'ti pāpassa dappavirahito siyā. 'Nipako'ti ņhānocãtāya pa¤¤āya samantāgato. 'Pasaüsa'nti pasaüsanaü. 'Dibbamaya guëapuve'ti dababaguëasahitapåve. 'Mahāpāëiyamhã'ti evaünāmake upassaye, osānagāthā pākaņāva. Ayampi gāthā upajāti nāma.

Saddhāsumanāya vatthuü dasamaü.

Uttaroëiyavaggo chaņņho.
---------
Tassa vaggasasa uddānaü.

Uttaroëiya tambasumano puvapabbatatissako
Cålatisso ca tissā ca ariyāgalatissako
Gāmadārikā dhammā ca kiücisaīghā tathevaca
Saddhā sumanāvatthunati dasavatthåni chaņņhame.
---------
Iti paramavisuddha-pe-atthavaõõanā sārabhutāchaņņhassa uttaroëiya
Vaggassa atthavaõõaõābhutā madhurarasavāhinãņikā samattā.
---------

[SL Page 047] [\x  47/]     

Sattamassa yodhavagagassa paņhame kākavatthumhi'tissavāpipāëiyā'ti tissavāpiāliyā. 'Heņhãmamariyādāya'nti heņhimadisāya mariyādāya. 'Mātulavihāra'nti evannāmakaü vihāraü, tasmiü kiramātulo ussanenāhoti, tenetaü mātulavihāranti vohariüsu. 'Cintāsamo natthi sarãrasosana'nti idaü nāma karissāmi idaü katvā idaü nāma labhissāmiti ādinā cinatitena samaü sarãrasosanaü natthi tenāha bhagavā, "yamapicchaü nalabhati tampi dukkhaü" tica "avicintitamapi bhavata cinatitamapi vinassatã" tiva. 'Adhikasamānã'ti addhānagamanasādisāni. 'Nihãnalajjo'ti nihatalajjako(taõhāsamonatthi)tenāha bhagavā:-

"Taõhāya jāyatã soko taõhāya jāyatã bhayaü 
Taõhāya vippamuttasasa natthi soko kuto bhayaü" ti. 

"Khudāsamo'tijigacachasamo, tenāha bhagavā:-

"Jigacchā paramā rogā saīakhārā paramā dukhā
Etaü ¤atvā yathābhutaü nibbāõaü paramaü sukhanti."

'Etassa sabbassā'ti etassa sabbassa aghassa. "Dānassa" iccādisu ime bhadantā dānassa guõaü jānanti, jānitvā ca pana dānassa elaüva āsiüsamānā mama āhāraü dassanatãti icce va mantvāna idhāgatosami. 'Kākaruta'nati kākasaddaü. 'Pilotikā vaņņetvā'ti dipikavaņaņākārena vaņņāpetvā. 'Telena tintetvā'ti telena temetvā. 'Jālaü gaõahāpetvā'ti aggijālaü gaõhāpetvā. 'Paluņņhakāle'ti aggijālājaņāya daķķhakāle. 'So taü bhutvā suhito'ti tasmiü kira kāle esa kākānaü paõãtābhāro hoti. "Mādhaüko"tyādigāthāsu, bhante ahaü tumhehi eso mādhaüko ca palo iti vā eso tiracachānagato iti vā sadā ma¤¤itabbo, athako mama vacanaü yuttaü tumhehi ¤atvāva gāhiyaü gahetabbaü, bhante miëhe guthe patitaü maõi gahaõãyaü, tathā kadadame jātaü upphalaügahaõãyaü, gorocanā nāmakāsilāviseso, gohi ceva gahaõãyā yasmāhoti, atho tasmā mama subhāsitaü tumhehi gahaõãyameva, osānagāthāyaü. "Katupakāra"ntyādãgāthāsu, bho kākāpi therassa pilotikadānena katupakāraü attānaü hadaye karontā therassa puna upakāraü karonti, sappa¤¤ā etaü kāraõaü hadaye katvā mitataduhino māhotha, kata¤¤no hothāti, ayampi gāthā upajāti nāma.

Kākassa vatthuü paņhamaü.
---------

[SL Page 048] [\x  48/]     

Dutiye 'milakkhajanapade'ti milakkhakānaü gomaüsahakkhakādijanānaü nivāsaņņhāne janapade 'paõasayaņņhi'ti paõasarukkhayaņņhi. 'Ussåre'ti atidivā. 'Vase'ti mama vase. 'Itthikutta'nti itthiyā siīgārakuņakammaü. 'Itthimāya'nti bhamukukkhipanādikaü itthimāyaü avirādhetvā'ti avirodhetvā, ayameva vā pāņho. 'Tapasã'ti tapasamiü. "Mattebharāja"ntyādigāthāyaü yathā yo puggalomattebharājaü mattavaravāraõarājaü mohahetunā makkaņaüsunā nibandheyya, evaü bandhanamapi muhuttamevanahoti ciraņņhitikaü ca, tathāyo bhikkhu yobbanakāle rāgamattehaü rāgasaükhyyātaü vāraõarājaü tapobandhanena bandhati na ciraņņhitikaü hoti. 'Nattha¤¤a"nti natthi a¤¤aü. 'Madhura'nti sātaü. 'Bhuvã'ti paņhaviyaü. "Māmohenavirodhethā"ti tvaü mohena mā kāmaü virodhehi. 'Vikiõõapaīkajakesaramivā'ti tvaü mohena mā kāmaü virodhehi. 'Vikiõõapaīakajakesaramivā'ti padumakesarehi vikiõõamiva. 'Thokenevā'ti appamattakena eva. 'Tulākoņi'ti tulāya ubhatokoņi. 'Kopapasāda'nti kopattaü ca pasādattaü ca (yāti). 'Cãvarakuņi'nti cãvaracchannakuņiü. "Nekasatasahassehã"cacādisu yathā gaīgā uttamādhamamajjhime jane nekasatasahassepi nahāyante sabbadā tittaü nāyāti naccheti. 'Titti'nti purisesu tittiü "kulākula"nti kulãnantipi akulãnanatipi (nacintenti) vanita nāma duppurā, ekā vanitā ekassa purisassa bhariyā navijjatãti, athakho sabbe loke uttamādhamamajjhimahãnajantuno a¤ajasā maggena gacchanti, a¤jasaü sabbesaü sādhāraõaü, evaü loke asa¤¤atā thiyo caõķāva sabbesaü sādhāraõā. 'Sabbā tā'ti sabbatā thiyo, (sabbaü sakalaü pajaü sahanti.) 'Addhikāna"nati paņhikānaü. 'Anatthadānabhontāna'nti anubhontānaü janānaü anatthadāyikā. 'Kimphalaü yathā'ti visarukkhaphalaü yathā. 'Karontekassa pemantā'ti tā ņhiyo ekassa purisassa pemaü karonti, (paraü purisaüvacasā sa¤¤amaü karonti.) 'Tujjavallaridaõķasmi'nti onataggaveëusākhāyaņhiyā. 'Mukhakāhalenā'ti bheri mukhe pahaņa sadadavācākaraõena, mukhatālenātipi pāņho, tattha tālenāti mukhappahārakena bheridaddarippaharaõenāti attho. 'Vikāsaüakāsã'ti micchācārasaīkhātaü asaddhammavissāsaüakāsi. 'Telakaņāhe'ti kallyāõakāri kallyāõaü pāpakārã ca pāpaka"ntievamādika sataü sappurisānaü dhammakathanavacanappamāõaü katvā. 'Atisā metvā na icca tra mahārāja soanisāmetvā yassa dosaü

[SL Page 049] [\x  49/]     

âropetvā niggahaü kubbati, so bhupālo saraņņho santara bāhiro ara¤¤e meõķo iva eëako iva vinassati, ettha ca'aņņhabyāpādo catupādassaro meõķo'ti ettha viya idha meõķoti eëako adhippeto. "Dãnaücā"ti daëiddaü ca. "Dãgha sottiya"nti atippamāõaü sanānasilaü. "Visayesu nirata"nti pa¤cakāma guõasaīkhāte ārammaõe atirattaü. "Tikakha"nti kaņukakamma karaõaü. "Khara"nti caõķaü. 'Adātāra'nti chamāsikādivetanassaadāsiü."Kusita"nti cattāëãsāya rājakiccesu kusãtaü. "Byasane bhãru"nti dhanādibyasane bhãrukajātikaü. "Dhåmaketuvā"tã dhåmaketu ica pācakaü, sappo iva am÷asa ākāse pakkhittaghaņa bindu iva vissandatã. "Rājadhammo"ti ra¤¤odhammo nāma. "Pajārakkhā"ti sabba pajānaü tena rakkhā, vuddhapa¤¤upasevanaü loka vohāravi¤¤atati ca idaü catubbidhaü maīgalaü ra¤¤o attano paripālanaü hoti. "Ajimbhata"nati akuņilakaraõaü. "Te"ti te tividhā rājadhammā ra¤¤o vibhusanāni honti, yo bhupati dinaü daëiddaü amittaü api attano saraõagataü byasanesu anuggaõāti, so bhupati ve ekaüsena bhupati nāmahoti, rājāno nāma pajānaü dhammādhammato pālanā dhammikasamaõabrāhmaõabharaõena ca dinānaü daëiddānaü cittadānenāti imehi tãhi kāraõehi tidivaü gatā, mahārāja rāgaratta puggalassa rāgarakkhaso hadaye otiõõo, parusa puggalassa kodharakkhaso hadaye otiõõo, ime dverakkhasātava hadaye samuņņhahanti, ete rakkhasā. "Khantimantenā"ti dhantisaīkhātamantena. "Vāriyā"ti attanā ņhānatvā saīkamanatthāyaca viriyaü kurumānā vāretabbā, osānagāthāyaü, "iccambhuta"nti iminā pakārenapavattaü. 'Sāhumatimā'ti sādhupa¤a¤¤avā, satataü narakopagāmiü pāpaü akatvā saggapavagga sudhadaü kusalaü satataü kareyyāti. Ayampi gāthā vasanta tilakā nāma.

Kākavaõõatissa ra¤¤o vatthuü dutiyaü.
---------
Tatiye "anopama"nti upamārahitaü. "Aņņhavadhapānamukhavāsa yutta tāmbulādãhã"ti amba jambu ādãhi aņņhahi pānehi ca kappårādiyuttehi tāmbålādãhi ca, ettha, mukhaü vāsayati surabhãkarotãti-mukha vāsaü, kappurādã. "Pu¤¤akammunā"ti pubbe kata pu¤¤akammena. "Patisāmitadha¤¤aüviyā"ti paņisāmetvā ņhapita dha¤¤aü viya, "tassevaü" tyādi gāthāsu "tassevaü"ti tassā evaü. "Ussisake"ti sãsassa uddhapasse. "Vāmaitarena passenā"ti cāma

[SL Page 050] [\x  50/]     

To itarena passena, dakkhiõapassenāti attho. "Siyacchinnāsi dhovana"nati sãsacchinnaasiü dhovitvā gahitaudakaü. "Uppaõaķuppaõķukajātā"ti pakkamadhukaphalamivauggatapaõķu vaõõajātā. "Chaķķitanikkujjitanāvāyā"ti chaķķetvā nikkujjitāya nāvukāya. "Vaķķhamānakacchāyāyā"ti vaķķhentiyā chāyāya, sāyaõhakāleti attho. "Asidhotapānãyenā"ti asiü dhovitvā gahita pānãyena, "sura" iccādigathāsu. "Merusāro"ti merupabbato viya sārabhuto. "Sohessati"ti sobhanaü karissati. "Sokadhammarājā"ti dhammāsokarājā, vratyabhedāya vikāroyaü, uttari attharãyati anenāti-uttarattharaõaü, tassa. "Sabbaseta"ntã sabbaīgadhavalaü. "Eso" iccādigāthāsu "aņņhuttarasahassa"nti aņņhādhikaü sahassaü "uddhapattā"ti uddha mukhappattā "ummāranto"ti ummārassa majjhe. "Ekajjhaü katvānā"ti ekena vibhāgena katvā, ekato katvāti attho. "Ucciņņhabhatta"nti bhu¤jitvā chaķķita bhattaü. "Vimukhā"ti parammukhā. "Adåhakā"ti doharahitā, avipakkhāti attho. "Hatthassatharusappeså"ti hatthisappa assasippa khaggasippesu. "Katupāsano"ti kata upāsanavanto, upāsanoti cettha sippa dassanaü. "Oragaīgaü"ti gaīgāya aparabhāgaü. 'Itthālaīkāra'nti itthinaü ābharaõaü. "Hemasaīkhaliü"ti suvaõõehi katakaņãbandhanaü. "Cetiyamaha divase"ti cetiyåjākaraõadivase. "Hessatāgatakiccaü"ti āgamane kattababaü bhavissati. "Damiëakacavara"nti damiëasaīkhātaü kacavarasamåhaü. "Nikkhittasarasanti tomaraheõķivālādi nānāyudhehã"ti nikkhittehi sarādãhi nānāvidhehiāyudhehi;saranti cetva vāõaü;sattãti āyudhaviseso, tomaranti hatthãnaü pādavijjhanakaõņakaü; bheõķivālanti bhedanaņņhānapālanakaü hatthapamāõena kataü satthabhedaü. "Vedanaņņo" ti vedanāya piëito. Khaggaphalake"ti khaggaüca sarādi vāraõaphalaka¤ca. "Khaggamuggiritvā"ti khaggaü ussāpetvā ava¤cayi"ti vāresi. "Sahatthi"ti hatthisahito. "Pati"ti paripaņi. "Apacco sakkitvā"ti patiosakkanaü apagamanaü akatvā. "Uppaõķesã"ti paribhavaü akāsi. "Ukkuņņhiü akāsi"ti hatthatālasaddaü akāsi. "Puükhenā"ti saramulena. "Telållopakabhattaü"ti telena ullopakatabhattaü, osāna gāthāyaü:- "sādhavo'ti bho sappurisā; viriyanti vattabbe vuttivasā dãghaü katvā virãyanti vuttaü. Ayaü vutti saddula vikkiëitā nāma.

Duņņhagāmiõã abhayamahāra¤¤o vatthuü tatiyaü.
---------

[SL Page 051] [\x  51/]     

Catutthe "nibbāõāmatapāta"nti nibbāõasaīkhātaü amatapānaü. "Aīgārapakkasambhārapakkhittādi nānāpākehã"ti aīgārapakka pākena ca jirakādi sambhārapakkhittādãhi nānappakārapākehi ca. "Anåpama"nti upamārahitaü, appamāõanti attho, gāthāsu "saggakhaõaķaüva bhāsura"nti aggassa koņņhāsaü iva obhāsantaü. "Damiëā"ti vattabbe vutyabhedāya "damiëā"ti vuttaü. "Sāsanakaõņake"ti sāsanassa kaõņakasamāne; gāthāsu "saggāpavaggasukhada"nti saggasukha¤ca nibbāõasukha¤ca dadantaü. "Saddhenā"ti saddhāvantena. "Jātakodhasā"ti uppannena kodhena. "Anvaha"nti dine dine-osāna gathāyaü, katupāsanavattā mahāvirayabalasampannā abhimānaü pāya lokassa ceva sāsanassa caeü atthaü hitaü karonti, sundarapa¤¤āvantopi purisotathā kareyyāti. Ayaü gāthā upajāti nāma.

Nandimittassa vatthuü catutthaü.
---------
Pa¤came "te posento"ti te sajive posento. Tyādisu gāthāsu, 'satte satte' tyādisu satte pāõe sattoti sa¤¤āca hoti vadhakacitta¤ca hoti upakkamo ca hoti tena payogena jivitanāso cāti sāhattho caturaīgiko eva. "Tāķata¤cā"ti paharana¤ca. "Nakkasappādupaddava"nti nakka sappādãhi upaddavaü labhati, nakko vuccati suüsumāro. "Sisakkhikucchirogo ca vaõiko kacchuko kiso"ti sãsarogoti ca akkhirogoti ca kucchirogoti cavaõaroge ti ca kacchukaõķu rogoti ca kisarogoti ca. "Rogāna"natiyathāvutta rogānaü. Viyogã' ti viyogasãlo. Parapariggahabhaõķo capariparigga hitasa¤¤itā theyyādisu ekacitta¤ca ņhānācāvanameva ca payogo caiti pa¤caīgaüadinnaü sāhatthikaü mataü. "Gilantalālo"ti parigalitakhelo. "Chinnāso"ti chinnaāsaüso naro. "Asabbhaü såtitāpana"nti sutitāpanaü asabbhaü hadayatāpanaü pharusaü vācaü bhāsanti. "Nikkhittakaņņha"nti ākāse khipita kaņņhaü. 'Rājacorārijamahãtiü)ti rājajaü corajaü arijaü bhayaü. "Aggināsanijaü bhãti)nti agginā jātaü ca asanijaü ca bhayaü. "Bābarogo"ti lāmakarogo. "Vivaõõo"ti viparãtavaõõo, katthaci sarãrappadesekālo katthaci ratto. "Viråpã"ti viparãta råpã, uddhavāmano vā hoti adho vāmano vā ubhaya vāmano vā lakuõņako vā khujjo vā kha¤jo vā. * "Vikalago"ti vikalo
---------------------------------------
* Vikaņaīgo-katthaci.

[SL Page 052] [\x  52/]     

Cakkhusotamukhahanukādiaīgo. 'Duddaso'ti piyamātuyāpi duddasiko pageva parassa. "Vammaņņhimattehã petovā"ti vammanahārupariyonaddhehiaņhãhi samantāgato peto va. "Thittuüyāti pumāsadā"ti ānandathera vatthunā dãpetabbaü. "Laddhiguhanacitta"nti musāladdhi gahanacittaü. "Tadanulomikā"ti tāya laddhiyāanulomikā. "Kaõõakaņhoraka"nti kaõõe vijjhanakaõņakamiva kaõõe visãtasapapamiva cakaņhoraü, "tasesa" tyādisu attanā yaü taü akataükammaü abhāsitaü vācaü abhutaü dosasa¤¤itaü kammaü tasse råhate asucasucikamema ajānantā. "Asa¤¤ato"ti asa¤¤atto. "Mahājaëo"ti mahalālo vadanto ekaü vadati."Digambaro"ti uttānavutatiko. "Nãcavuttã"ti hãnavutti. "Dasannaü hatthina"nti dasantaü kālāvakādihatthinaü. "Soëasanālisurāpuõõaüvittha"nti soëasanālittassa puõõasarāvakaü. "Akammasilo"ti kammakaraõaasãlo. 'Samappayã'ti suķhuappesãti nivedayã. "Puõõavaķķhanavatthāni"ti evaünāmakāti. "Vaķķhamānacchāyāya"nti atikkanta majjhantikāya. "Attano parihārena bhatta"nti attano paņiyādita bhattaü. "Dhovitvā"ti ghaüsitvā. "Dhāraü ņhapehã"ti dhāraü sannisitaü paņņhapehi. "Asisikha"nti ayasakkharaü-avasānagāthāyaü, "vihāyā"ti ohāya. "Balavā"ti vacana vipallāsoyaü, balavantoti attho,ayaü gāthā upajāti nāma.

Suranimmalassa vatthuü pa¤camaü.
---------
Chaķhe "mahãyamāto"ti påjayamāno. "Tālagacche"ti taruõa tālagacche. "Yobbataņņho"ti yobbane ņhito-avasānagāthāyaü, "nānāsaya"nti nānāāsayaü, athavā "nānā"ti nānāvidhehi. "Matimā"ti pa¤¤avā. "Kulito"ti mahākulo uttama kulo mahāsayo, ayaügāthā upajāti nāma.

Mahāsoõa vatthuü chaņņhaü.
---------
Sattame"rukkhe imbarasa¤¤ite"ti pāsāõasilānaü nāma saüyutte, athavā "imbarasa¤¤ite"tikhāõusa¤¤ite rukkhe. "Tadantika"nti tassa goņhābhayassa santikaü. "Tadupādayā"ti taü evaü attanā kataü kammaü upādāya. "Migavaü" ti vigavadhaņņhānaü. "Koņņhaimbarakakhandhe"ti koņņhaimbaravane ekasmiü imba

[SL Page 053] [\x  53/]     

Rasa¤¤iterukkhakkhandhe. "Mayurapi¤jaramivā"ti morapakvikalāpamiva. "Paõhiyā tacchetvā"ti paõhiyā paharitvā. "Mahānitthapaccate"ti evaü nāmakekapaņņane.) Channadamiëara¤¤ā'ti chattoti nāmena damiëara¤¤ā. "Catujātisugandhetā"ti kuīkumaü yavanapupphaü tagaraü turukkhoti evaü vuttena catujātiyagandhena. "Mālati sumatacampakādi kusumātã"ti manamālika vassakã vampakādãni. *"Tāķaīka bhāraka kaņaka kaõõasurādã"ti tāķaīkaü vucacati kesalaīkāramālālaīkāraü, hārakaü vuccati maõimutatā hāraü, kaņakaü vuccati hatthapādavalayālaīkāraü, kaõaõapåraü nāma kaõõesu pårakālaīkāraü, yaü lokekuõķaloti voharanti, ādisaddenavettha mukhapulvavaüsate giīagamamekhalādãni sahaõhāti. "Suvaõõavittha"ntisuvaõõasarāvakaü "niketamivā"ti devavimānamiva. "Ghaņavāņikolambādayo"ti ghaņamahāvāņi cåladoõiādayo upadaüsetisurāyasandisitabbe. "âmoda"nti āmodamānaü. "Mukhatuggatasetapheõa parivattãta viråpanayanā"ti mukhato uggatasetapheõasahitā lālāmeva hembuppari parivattita vihata nayanā hutvā. "Are"ti anādarālapana metaü. "Dāsamahācorayakkhā sikkhitaceņakā"ti ime akekāsavasena ālapanapadāni. "Vāmapādena poņhite"ti ime akkosavasena ālapanapadāni. "Vāmapādena poņhite"ti evaü poņhitetava dehato bhasmiü siyā. "Porisa"nti purasākāraü purisavāyāmaü. "Dissamāno tvamāgacchā"ti mā anumattampi okkamitvā gacchāti, tvaü āgacchāti chedo. "Karomase"hi karoma, se kāro nipātamatto, karambhasetivā pāņho. "Bhimalovano"ti bhesmacakkhu. "Nadambālasigālo"ti hãnajacco jarasigālo kunnadaü hãnarudaü sigālavassitaü nadanetā kesarasãho. "Kadācessatã"ti yakkhā me hasanatãti yojanā. "Mamāgato"ti maü āgato mama santikaü āgato ca. "Viduü"ti āhukathenati."Mātucachagajajataügajjā"ti tvaü tucchaü gajjanaü vikatthanaü mā gajjātipi katetha. "Vipallapillakā"ti papa¤ca māvilapa. "Sasacchāpo"ti taruõasaso. "Yuddhe"ti sagāme, khaggiga visāõena vā paritatavajirena vā meruü hananati, meru pana khaggamiga visāõaparitta vajirānaü ki¤ci kātave nasakkoti, tava dehabalaü mama ekaīgulipabbato. Samuņņhitena balenavãlayaüyāti. "Phahajjā"ti ehi ajja. "Yujjhadāni"ti idāni yujjhāhi. "Yadāgacchā"ti yadi āgacchāhi, tvaü yadi purisoti sambandho. "Sattamavāsare"ti sattamadivase. "Dikkhati"ti passati. "Jayājaya"
---------------------------------------
* Tāķaīka pādaīguli kanakakaņanåpurādãti = muddita rasavāhiniyaü.

[SL Page 054] [\x  54/]     

Nti tava mama jayaü vā parājayaü vā. "Sāpateyya"nati sapatissa idaü sāpateyyaü, sattunaü patthaniyanti attho, hira¤¤asuvaõõādãnaü dhanānametaü adhivacanaü, tava sāpateyyaü idaü puttassa, idaü dārādãnaü ida¤cida¤ca asukassāti evaü sāpateyyaü. Vicāretvā. "Paralokidhi"nti paralokagāmãmaggakaraü pu¤¤aü. "Yuddhāyāgamanaü vara"nti tava yuddhāya āgamanaü varatarameva hoti. "âyogavatthetā"ti āyogabhutena vatthena. "Avhayatã"ti pakkosati. "Yetaü ima"nti ye janā tava imaü kāraõaü. "Ma¤¤āmahe"ti ho goņhayimbara mayaü ma¤¤ā. "Samānajātãhi"ta tava samānapātihi manussehi yuddhaü te tava sadisaü sadāhoti. Kadaleraõķa"nti kadalidaõķa¤ca eraõaķadaõķaca. "Jumhatã"ti vilapati, so māõavo sāraü khadiracanaü najumahatenaramabhate khuddāvāņanadãvāpi sosentopi ayaü divākaro ravi mahantaü caturāsitiyojanasahassagambhãraü samuddayaü nimujjitvā tāpetumpi nasakkoti, makkaņasatatāni chandaü cālayaü cālayanto dhaüsento. "Bālapallave"ti taruõapallavāni. "Vāyamānānilo"ti vāyamānopi vāto meruü caturāsãtiyojanasahassa muggataü acalarājānaü kampituü neva sakkāti. * "Balacappare"ti balave apare puggale. "Poņhayambhuje"ti ubhobhuje poņhayatto. "Māgacchā"ti mā āgacchāhi. "Matoviyā"ti maranto viya, mattoti vā pāņho suramadamatto viyātyatthā. "Kosabbhantare"ti pa¤cadhanusatike padese. "Jayabherinādasaügata disāmukho"ti jayamaügalabherino daõķena pahaņadisābhimukho hutvā, tassa kira maügalamahussavapekkhā purodhā bheritale daõķena pahaņakkhaõe gamitabbanti āhaüsu, so tena sa¤¤āõena uņņhahitvā disābhimukho gacchati. Tena vuttaü, 'jaņha - pe - mukho'ti, idaü kirassa pabbajitvā arahattappattassa pubbanimittaü. 'Chinnapapāta'nti pabbatadaddaraü. "Saügāmasoõķo"ti saügāme sårayodho. "Parābhibhå"ti parasatte abhibhuyya. 'Ruddassā'ti kakkhalassa. "Sira"nti sãsaü, ayameva vā pāņho. "Vināsayi"nti vināsayatto. 'Nato'ti ahaü yato kālato aggaphalaüanuppatto tato mayā aggamaggā sinnakilesasãsaü ca anāsayaü katvā vināsayiti-osānagāthāyaü, "vi¤ceyyadāna"nti khettaü vicinitvā dinnadānaü. "Ante" ti pacchima bhave. "Eva"nti iminā pakārena, ayaü gāthā vasantatilakā nāma.

Goņhayimbarassa vatthuü sattamaü.
---------------------------------------
* Balavaüpure-muddita rasavāhiniyaü.

[SL Page 055] [\x  55/]     

Aņņhame "keci"ti sahassavatthuü ādiü katvā. "Therā"ti dhammadinnattherādayo ācariyā. "Kãëāgolake viyā"ti kãëantānaü guëakakãëābhaõķamiva. "Gadamakārayi"ti gadaüvuccati catussara muggaraü taü tassa kāresi, paraü paharaõagadāti ādisu viya āyudha viseso vā, taü kira mahantaü pa¤cahatthavitthataü sattahatthāyāmatāya. "So"ti so kumāro, tāya gadāya āgacca āhantvā paharitvā khaõķākhaõķikaü katvā. "Aīguliyo paviņņhaņņhāna"nti khãõaīgulapaņņhitaü rājiņņhānaü. "ârādhesu"nti āyāciüsu. "Saüsandanto"ti kathento. "Sadādarā"ti sadāādarena. "Kokhudho"ti ko paõķitajātiko naro, rattiyaü carantena diņņhepi āvāņe divā caranto patissati. "Passamatta" nti attānaü passantā jānanti bahussutaü jānanti, idha loke pana ekattena taü evaü bhutaü puggalo nikkaruõo vatāyaü purisoti jānanti. "Acchinnacãvarā"ti tehi acchinditvā gahitavicarā. "Bhãtā" ti utrastacittā. "Vanaüva dahanā"ti manamiva dahanā agginā. "Nikhilaü sihalaü ida" nti idaü sakalaü sãhaladãpaü. "Damiëagginā"ti damiëasaīkhātena agginā. "Kocinaü"ti kocã puggalo taü damiëagginā nibbāpeti. "Pabhutā"ti tumhādisena issarena. "Sametu" nti samaü upasamaü etuü yātuü upasametuntyattho. "Laddhaü" nti pattaü tasmiü pana attabhāve dãpaīkara satthuno pāde arahattamaggaphalaü pattuü sakkuõeyyattā laddhaü. "Nibbāõa"nti arahattapalamadhippetaü, tenāha:-

"Sakkā gahetumpi bhavassapāraü
Sattesu kāru¤¤atarabhāvato"ti.

"Uppabbājetvā"ti gihãbhāvaü pāpetvā. "Upaņņhānaü karonto"ti mahantena upakārena upakāraü karonto-avasāna gāthāyaü, "dayālavo"ti dayālukā. "Kitti"nti kittisaddaü. "Paratthacaraõādihi ta¤a¤¤a yantã"ti ādi paņhamameva paratthacaraõatenā kittiü yanti, pacchā siva¤ca yanti, co tumhethāmavibhavaü sakkittiü yadi laddhāna. "Kappaņņhiti" nti āyukappaņņhiti kaü. "Katthaparatthamevā"ti attatthaparatthaü evaü kurutha, ayaü gāthā vasantatilakā nāma.

Theraputtābhayassa vatthuü aņņhamaü.
---------
Navame "migagokaõõasukare"ti kaņamāyakakkaņapāhe "aņņhavãsatiyuddhesu" ti vijitanagarādikāsu aņņhavãsatiyā yuddhabhumisu,

[SL Page 056] [\x  56/]     

Avasāna gāthāyaü-vo tumhe sudhãmā evaü kusalaü katvā manoramesu tidivesu gantvā idhapajāto evaü balena upeto ayaü bharaõo hotãti mantvā tathāvãdhekusale sacittaü rametha ramāpethāti yojanā, ayaü gāthā upajāti nāma.

Bharaõassa vatthuü navamaü
---------
Dasume"mahā mahindattharena laükāyaü saddhamme patiņņhāpite"ti bhagavato parinibbāõato chattiüsādhike dvisate vasse mahindeti asoka dhammara¤¤o puttabhåtena therena dhamma vinaye laükāyaü patiņņhāpite. "Paõõākārapurassarā"ti paõõākārapesanassa maīgalassaraü niccharanto, paõõakākārabhārakāti keci. "Mahantaü hesārava"nti mahantaü hesitasaddaü. "Maõķale dhāvanto"ti parivaņņāhārena dhāvanto. "Uttariyaü mocetã"ti nivāsanatthaü moceti. "Paņipādesi"ti nivedesi. "Vassāhārova piņņhiya" nti vassāhāro iva piņņhiyanti chedo. "Anādaro"ti so anādaro hutvā. "Uttariyaübandhetipã" ti heņņhā attano givāyaü uttariyaü khandheti paliveņhetãti attho. "Heņņhāvuttanayenevā"ti heņņhā jambudãpa vatthusmiü vuttanayena eva. "Dohala"nti dvehalāni dohalaü, vitthārato panassā dohalo mahāvaüse vuttanayena gahetabbo, avasāna gāthāyaü-evaüvidhaü saggasirã ca manussasirã ca thāmaü ca yasaüpāpābhiratassa nahoti tasmā tumhe saggesu pavattaü siriü sarantā appamattā hutvā sucaritaü caratha, ayaü gāthā upajāti nāma.

Veëusumanassa vatthuü dasamaü.
---------
Yodhavaggo sattamo.
---------
Tassuddānaü
Kāko kākavaõõā ca duņņhagāmini nandiko
Suranimmalo mahasoõo athopi goņhayimbaro
Mathiraputtābhayo bharaõo velusumaõoti tedasāti.

Itiparama - pe - samattā.
---------
Aņņhamavaggassa paņhame "uņhituņhite" ti utrasite dhāvante. "Tharusippeså"ti pharusunā kattabbasippesu tacchakāraõetyatthi-aevasānagāthāyaü, "āyatanaügata" nti vãtthāragataņņhānaüvu 

[SL Page 057] [\x  57/]     

ōņhānagataü vā. 'Dānasahāyakambhajathā'ti dānasaīkhātaü suhadaü bhajatha. 'Dibbamantapada' nti sivabhutaü mantapadaü. 'Agada'nti uttamosadhabhutaü. 'Saddhiü cara' nti chāyāva attanā saddhiü carantaü, te nāha bhagavā:-"chāyāva anapāyinãti, yo anugāmikotã ca', ayaü gāthā saddulavikkãëitā nāma.

Kha¤jadevassa vatthuü paņhamaü.
---------
Dutiye 'ayyakapayyakādina' ntã ettha mātāpitunaü mātāpitaro ayyakā nāma, tesaü mātāpitaro payyakā nāma, ayyakā capyakā ca = ayyakapayyakā, te ādi yesaü mātulādãnaü te honti = ayyakapayyakādayo, tesaü. 'Phussanakkhattena jātabhāvenā'ti phussanakkhattayogacande phussapuõõamidivase jātattā. 'Palavaīgamavihaīgamādayo'ti * palavena rukkhagge gacchantãti = palavaīgamā makkaņā, vihe ākāse gacchantãti = vibhaīgamā, sakuõā, te ādayeyā yesaü te palavagamavihaīgamavihaīgamādayo. 'Saddavedhivālavedhivijjuvedhã'ti ettha saddena vedhatãti = saddavedhã, ayaü hi sattānaü vācānicchārasaddena vijjhituü sakkoti, dåre ņhitaü vālaü vedhatãti = vālavedhã, vijjantare vedhatãti = vijjuvedhã, dåre ņhitaü tibbaghanapaņalasa¤¤āya vālaü vedhetuü sakkoti. 'Tatthassatharusippa'nti hatthisippaassasippatharusippaü. 'Baddhacammasata'nti satapaņalavammikasaīghāņaü. 'Asatodumbaramaya'nti asanarukkha vikati udumbararukkha vikati. 'Aņņhasoëasaaīgula'nti aņņha soëasaīgulabahalaü. 'Nibbedhayatã'ti nivijkdhissati. 'Aņņhusabha'nti asãtyādhikadvãsatabyāmamattaü ņhānaü. 'Sotapuņapāņanasamattha'nti kaõõapuņāpāņanasamatthaü:- avasānagāthāyaü, 'tibhavavibhava'nti tãsu bhavesu vibhavaü. 'Hitvālasya'nti ālasiyaü hitvā, ayaü gāthā sadda rā nāma.

Phussa devassa vatthuü dutiyaü.
---------
Tatiye 'maņņa' nti niddalaü. 'ârohaparināhavā'ti āroho
---------------------------------------
* 'Palavaīgamādayo'ti muddita rasavāhiniyaü.

[SL Page 058] [\x  58/]     

Vuccati ucco, tena tividho vāmano paņisedhito, parinābho nāma āvaņņako, āroho ca parināhoti ca sobhano assāti = āroha parināhavā, ubhayena cattāro dose paņisedheti. 'Atinditaīgapaccaīgo'ti aīgo vuccati chabbidhaīgo, tenāhu:-

"Jaīghā bāhusiro majjhaü
Chalaīgamidamuccate" ti

Paccaīgo vuccati kaõõakhundikādiaīgo, tenāhu:-"paccaīgokaõõacuëāthaliīgakulãrakādika"nti, aīgo ca paccaīgo ca aga pa¤caīgā, aninditā aīgapa¤caīgā yassa so = aninditaīga pa¤caīgo. 'Kesāssā'ti kesā assa. 'Aggavelalitā'ti ghaõaggavellitā. 'Sampahaņņha' ntã suņņhupahaüsitaü. 'Phullaükokāsasādiya'nti suphullita kokanada sadisaü. 'Dãpasaīkāsā'ti dãpasikhā sadisā. 'Bandhujãvadalā kārā'ti tilarukkhapupphapattasadisā. 'Assā' sumadharāruõā'ti assā adharāruõā āsuü, adharā heņņhima hanukāvuccati. 'Dantassā'suü sāmā vivarā'ti assā dantā sāmā vevā vicarā āsu, athassa samāviralā tipi vadanti, assā dantā aviralā āsuntã attho, keci panadantassāsamā virālāti paņhanti. 'Dittamuttā'lisantihā'ti pajjalita muttādāmapantisadisā. 'Bhāsurā'ti bhāsateti = bhāsurā, saddārammaõa gahaõasamatthātã attho. 'Hemalatākārā'ti hemalaņņhigumbākārā. 'Rattapallavalaīkatā'ti rattehi pallavehi alaīkatā. 'Hemalatākārā'ti samabandho. 'Hemabimbanaha' nti candabimbasadisaü 'årå karikarākārā'ti me årå hatthisoõaķākārā. 'Pãvarā'tã dvinnaü årånaü antare pãvarā. 'Anupubbaso'ti anupubbena vitthārā etena årånaü āsandhitamiva sampannataü dasseti. 'Migacaīghāvā'ti enijaīghāviva. 'Guëhagopaphakā'ti guëhasaõņhānagopphakā. 'Kummuntatā'ti kummapãņņhirivānupubbuntatā. 'Vaņņulalaīgalā'ti vãsatiaīguliyo āsandhamiva anupubbunnatā. 'Kamalā'tirattā kamalābhā. 'Taluõā'ti mudukā, taruõakamalārivābhā. 'Mahāvāpi'nti mahantaü udakavāpikaü. 'Udakavāragāma'nti evannāmakaü padesaü, osānagāthāyaü:- 'sugatorasāna'nti buddhaputtānaü, 'pāletvā ti vattabbe gāthābandhasukhatthaü pāletvaiti rassavasena likhanti, yathā "khaggaü bandhitvavāmano"ti ādisu, ayaü gāthā upajāti nāma.

Lahiyavasabhassa vatthuü tatiyaü.
---------

[SL Page 059] [\x  59/]     

Catutthe 'sopakaraõa'nti upakaraõasahitaü, saparikkhāraü vā. 'Kālavalliyo'ti latāvalliyo. 'Mahantaü taņņaka 'nti mahantaü bhumikaü mahāthalaü vā. 'Uddharitu'nti uccālituü. 'Vaņņapāsāõa'nti āmalavaņņasilaü. 'Tatthā'ti tasmiü latānikāye. Aīgaõato'ti paņhavitale. 'Pādāni'ti liīgavipallāsoyaü, pādetyattho. 'Vanditva'iti vanditvā. 'Jino no'ti amhākaü bhagavā. 'Pāramã'ti samatiüsapārami. 'Citvā'ti upacinitvā. 'Sugati'nti idha nibbāõamadhippetaü. 'Patthaņo'ti pattharito. 'Dharamāno'ti dharanto jãvanto. 'Laükāyaü yakkhupaddavaü sametvā'ti ettha kathaü āgammāti? Bhagavā kira bodhito sattame māse yakkhānaü upaddavaü sametuü ekakova paņhame gamane laīkāyaü. 'Patiņņhāpesi sāsana' nti ovādaü patiņņhapesi. 'Jaëā'tiphalamågā. 'Pattachattādi' nti tesaü pattā ca chattādayo ca bhindiüsu. 'Upekkhita' nti majjhattena bhavituü. 'Susaümaņņa' nti * suņņhumaņņaü katvā sudhovitva, 'udakakadadamasukkasaīakhāta'nti udakaparikha kaddamaparikha sukkaparakhasaükhātaü. 'Mahāraõa'nti mahāsaīghātaü. 'Dappito'ti dappena mānena ito yāto pavattoti = dappito. 'Ahamare'ti ahaü are, areti anādare ālapanaü. 'Mahela'nti mahirājānaü. 'Dvattiüsabalakoņņhake'ti balānaü khattiüsakhandhavāre. 'Sunitenāsitā'ti tanubhāvenasunisitena tikkhena asinā.'Niritika'nti 1 nirupaddavaü, nirāmayaü vā. 'Aparāddhā'ti viruddho rājā. 'Gajjanto' ti ku¤canādaünadanto. 'Hattha' nti soõķaü 'dvãyu dāņhāsu'ti dve dante. 'Virajjhita' nti parivajjituü. 'Gantuü cā'ti gamituü ca. 'Imināladdhokāsenamayā'ti mayā iminā aparādhasaīkhātokāsena laddhena. 'Ussukkamano' ti ussukkacatto. 'Vase'ti mama vase. 'Imaü pura'nti imaü laīkādãpe mahāpuraü. 'Budho'ti buddho'ti buddhisampanno. 'Patvatthepã'ti paņiatthepi, 'idhā'ti idha loketyattho. 'Yodha jetã'ti yodha naro jeti jināti, 'cajetã' tipi pāņho, tassa cajeti jahātyattho, 'khalu'ti ekaüsena, itihavuggantuü arãnā saseneasamattho, mahāsatto vijetuü samattho hotãti yojanā. 'Sasuro'ti so såro. 'Sa
---------------------------------------
* 'Suņhumaņņa'ntã muddita rasavāhiniyaü.
1 Nirasaīkanti, muddita rasavāhiniyaü.

[SL Page 060] [\x  60/]     

Yodho'ti so mahāyodho. 'Jito so ca jagattaya'nti yo evaü bhuto yodho so bhavattayaü attano pa¤¤āsatthena jito. 'Sovasanto'ti iha loke vasanto. 'Tesa'nti rāgādyarãnaü, ito dãpato gantvāna mayā yattha katthaci ņhāne vasatāphāsu labhitabbaüca, ettha gantvā vihāresåti ajjhāhārayojanā. 'Saüyama'nti sa¤¤ataü indriyasaüvaraü vā. 'Ajjhupāgamã'ti samuddodakassa ajjhottharaõavelaīgato. 'Bodhisināna'nti mahā bodhirukkhamåle udakāvasevanaü. 'Varakataõaķulāna' nti kudusaka taõķulānaü. 'Vārehã'ti * maü hatthaü gilitu nivārehi. 'Uggalitvā'ti uddhaü galitvā. 'Tassā'bhimānavaķķhanāraha'nti abhimāna bhāvaü tassa vaķķhanāya arahaü. 'Pāsayaņņhinā migo viyā'ti pāsayaņņhinā khitto migo viya, 'pāsayaņņhinā khitto viyā'tipi pāņho, pāsa saņņhinā khitto migo viyāti attho. 'Bhumiya'nti thale thirabhåmiyaü. 'Colaraņņhe'ti coliya raņņhe. 'Ito'ti ito amhākaü ņhitadesato. 'Mahānago'tã yo mahāpabbato. Lakhujaityādi gāthāsu, lakhujā ca ambāca jambuyo ca rambhā ca, lakhujambajamburamahā, te ādi yesaü = ambupanasādãnaü tarånaü tesaü rājihi virājito 'labuja - pe - virājito', tathā,nāgā ca campakāca punnāgā ca = nāgacampakapunnāgā,phullā eva pādapā = phullapādapā, nāgacampaka punnāgasaīkhātā phullapādapā, tehi samujjalati virājatãti = nāga campakapunnāga phullapādapasamujjalo,lenaü nāma lãnatthāya kataņņhānaü, pabbhāronāma 1 chinnapapāto, sobbho vā. 'Bhāsuro'ti etehi bhusito, sitasekatena nirāmisasukhaņņhānãyabhåtena rattiņņhānadivāņņhānena saükiõõena. 'Mālakāli' mālakapantãhi. 'Virājito'ti vilasãto. 'Anantasakuntāna' nti anantasakuõānaü. 'Nekanijjharā'ti nekanijjharehi. 'Nigghosa' nti anekanadãpabhavaü papātanigghosaü. 'Devadundubhisantiha'nti devamahābherãsadisaü. 'Sikhino'ti mayårā. 'Mudā'ti āmodamānā.'Kekanādenā'ti 2 tesaü yeva mayurānaü kaikāti rāvaninnādena. 'Devanamavhentevā'ti devānaü,

ârabhatha nikkhamatha yu¤jatha buddhasāsane
Dhunātha maccuno senaü nalāgāraüca ku¤jaro'ti'
---------------------------------------
* 'Mārehãti' muddita rasavāhiniyaü.
1 Sambhāro, muddita rasavāhiniyaü.
2 Kekānādehãti, muddita rasavāhiniyaü.

[SL Page 061] [\x  61/]     

Yogãnaü amhānavasena, yogãti saddāvakasārinotyattho, so ayaü pabbatasaīkhāto vāraõo tidasānaü devānaü asurāriraõe saraõo erāvanavāraõoviyāti yojanā. 'Erāvaõadantagge'ti sãmantãni chasaņņhiyo erāvanadantagge naccanti. 'Surisundarã'ti eka pa¤¤āsādhikasattakoņiyo catusaņņhiekanasaņņhi sahassādhikalakkhā devā naccanti. 'Yahi'nti yattha, selaggeti sambandho. 'Maüjarã'ti pa¤cavaõõama¤jarã. 'Plavagehi'ti vānarehi, 'vihaīgehi calitā'ti sakuõehi ālulitā. 'Satthuggatā'lipālãhã'ti yattha yasmiü uggatāhi bhamarapantãhi. 'Nabha'nti ākāso. 'Nãlambudopama' nti nãlameghopamaü, nadityādigāthāyaüsarasikāminã sarasisaīkhā tavanitā nadãkandarasaīkhātāhi bāhāhi. 'âlihitā'vā'ti āliīgitā iva, yahiü pabbatagge sobhanti dippanti, pabbatasaükhātaü narādhipaü rājānaü ca alihitā sobhanti. 'Devaīganāhisa¤jantachāyānandanasantibhā'ti ete rukkhā saüsitachāyā devaīganānaü nandana santihā sohanti. 'Tālahintālā'ti tālarukkhā ca hintāla rukkhā ca. 'Sindisantãraghoõņakā'ti sindikā ca sannãrā ca nigguõķikā ca. 'Budhapaīkajakaëhāra koravuppalālinã'ti phulla paīkajakaëhārakoravuppalamālinã, kuruno bhāvo koravaü. 'Pokkhara¤¤o'ti pokkharaõãyo. 'Naroragasurādãhi'ti narā ca uragā ca surā cate ādayo yesaü tehi = naroragasurādãhi. 'Santā'ti santamanasā. 'Sadevāna'nti sadevakānaü lokānaü. 'Kusalodaya'nti kusalānaü udayachananaü.

'Saddhālataü'ti saddhāsantatiü. 'Mananissita'nti hadaye dassitaü nissitaü nikhātaü. 'Dhammambunā'ti dhammakathāvārinā, sā saddhālatā vaķķhitvā. 'Caritānukåla'nti rāgādike tike saddhādike tiketi ekacitikamåla missite ti evaüvuttāya vomissakāya catusaņhi caritāsu a¤¤atarissā cariyāya anukålakamamaņņhānaü, vitthārato icchantena visuddhimaggato gahetabbaü. Gāthāsu, campakā ca nāgā ca pannāgā ca sālā ca salalā ca agarå casãtalagandhikā ca niparukkhā ca asokarukakhā cavakulādikārukhā ca santã. 'Deva gandhikā'ti varagandhikā. Tālaityādigāthāyaü, tālarukkhā ca hintālarukkhā ca sannãrarukkhā ca ramhā ca pågā ca tāla - pe - pågā, tesaü pantiyo, tālabhintāla - pe - pantiyo. 'Duddhasā

[SL Page 062] [\x  62/]     

Garasantibhā'ti duddhakasamuddasadisā. 'Bhogindabhogasaīkāso'ti nāgānaü bhogasadiso. 'Abbhuggato'ta abhiuttugo. 'Saņņhihatethā'ti saņņhiratanāyāmo. 'Sukhasamaphassado'ti sukhasamaphassassa dado. 'Indanilacchadā'ti indanilavaõõachadanā. 'Cārucāmãkarajathåpikā'ti rajanãyahemathåpikā. 'Tehevāti tehi eva bhikkhåhi. Osanagāthāyaü 'evaüvidha'nti evaü pakāraü, pu¤¤anti vattabbe gāthābandhasukhatthaü anunāsikalopo. 'Pu¤¤a'nti sucaritaü 'elodayāvaha'nti phalaudayaü āvahantaü. 'Karitvā'ti * vattabbe rassaü katvā karitvaiti vuttaü. 'Sayāti'ti so puggalo yāti. Ayaü gāthā indavaüsā vutti nāma.

Dāņhāsenassa vatthuü catutthaü.
---------
Pa¤came 'dito'ti daëiddo. 'Kapaõo'ti varāko. 'Anāëhiko'ti anālambo. 'Sahayayukakucelaka'nti yåkehi saddhiü tava vatthayugaü, kila¤jampi natthi pageva a¤¤o kaņasārādiko seyyatthaü ceva āveyyatthava apaseyyatthaca hotãti. 'Assasanto'ti muhuü muhuü assasanetā passasanto. 'Rudammukho'ti rodamāna mukho. 'Chinnāso yāsi'ti chinnaāsāya āsi, vipallāsoyaü jinnāsotyattho. 'Asa¤¤atā'ti 1 dussãlatā. 'Tathāvidho 'pã'ti tvaü evaü mayā vuttavidhopi. 'Attasattuko'ti attano paņisattubhuto, yo hi evaüvidho so attasattuko attanā appiyo nāma:-

Attānaü ce piyaü ja¤¤ā rakkheyya naü surakkhitaü
Kinnāma¤¤ataraü yāmaü paņijaggeyya paõaķitoti,

Ayampana tiõõannaü yāmānaü attanā nagacchata, tenāha thero, 'aho tayā samo natthi tibhave attasattuko'ti. 'Yamaha'ntã yena kusalena ahaü. 'Nimisā'ti macchā, 'ettha najjāya'nti etissaü nadiyaü. Pāņhityādisu paņhimacchā pāvusā macchā
---------------------------------------
* 'Karotha' iti muddita rasavāhiniyaü.
1 'Adha¤¤atā'iti muddita rasavāhiniyaü.

[SL Page 063] [\x  63/]     

Siīgumacchā savagamacchā rohitamacchā ādiyesaü suüsumārādãnaü te siīgu- pe -rohitādayo. 'Pālayanta'nti taü akhaõķaü paüca sãlaü pālayantaü. 'Alaü'ti pariyantaü samattaü. 'Uppalakalāpe'ti uppalahatthake. 'Purisānamantogadho'ti purisānaü antopariyāpanno.'Vasevattāpetu'ti vase anuvattāpetu. 'Sassusasuragehe'ti * ettha sassuti bhariyāya mātā, sasuroti bhariyāya pitā, tesaü gehe. 'Nakkhattapāņhakā'ti aņņhavãsatiyā nakkhattapathe jānanakā gaõakā. 'Suriyaggāho'ti rāhunā asurindena gahitasåriyo suriyaggaho nāma. 'Nakkhatatupapãëā'ta 1 itthaü nāma nakkhuttaü asukena nāma nakkhattena gahaina vā pãëitanti evamādinā nakkhattupapãëā. 'Devadunduhã'ti ghaņasaddo paņhavikamapanādiyesaü ukkāpātadevatā rodādãnante paņhavikampādayo. 'âvaraõa'nti 2 udakāvaraõaü. 'Nedisaü'nti na edisaü. 'Mādisā'ti mama sadisā. 'Karãna'nti hatthinaü ayamevavā pāņho, 'luddho'ti lubabhanto.'So'ti so kesarã. 'Tumhākaü purisehi kātabbaü mayāpi kārāpethā'ti tumhe pana sayameva purisehi kātabbaü, karontā samānāpi mayā kārāpphoti, mayāti ettha upayoge karaõavacanaü, yathā "tilehi khette vapatã"ti. 'Hattholambaka'nti hatthena olambitabbaü bhaõķikaü. 'Aķķhakumbhabhāramatta'nti kumbhabhārassa aķķhabhāgamattaü, cattāri hi satasahassāni eko tumho dve satasahassāni aķķhakumho. Osānagāthāyaü, 'nimesāna'nti macchānaü. 'Alattha' nti alabhiü. Ayaü gāthā upajāti nāma.

Mahānelassa vatthuü pa¤cimaü.
---------
Chaņņhe 'telamaüsa'nti medamissitamaüsaü. 'Madhumaüsa' ntã hadayamaü sādi. 'Pheõamaüsa'nti papphāsamaüsaü. 'Paribhaõķa'nti sāniyādãhi parikkhittaü. 'Lājapa¤camāni'ti jalajathalajarukakhatiõalatāgaccha pupphāni lājapa¤camāni, athavā nandiyāvaņņādini, tenāhu:-

Nandiyāvaņaņa makulaü mallikā makulaü tathā
Dabbatiõaüca siddhatthaü lājapa¤camakānicāti,
---------------------------------------
* 'Sasurassa gehe'ti muddita saravāhiniyaü.
1 'Nakkhattapiëā'ti muddita rasavāhiniyaü.
2 'Mātikaü'tã muddita rasavāhiniyaü.

[SL Page 064] [\x  64/]     

'Sabajjaka'nti pupaükhajjakasahitaü. 'Antarābhatte sampādita'nti iminā nippārivāsikabhāvaü dassesi. 'Tejiddhãvikkamo'ti tejo ca iddhi ca vikkamo ca yassa so = tejiddhivikkamo. 'Råpena makaraddhajo'ti råpena māraseno. 'Saccasandho'ti saccena saccaüghaņanto saccasandho. 'Cāgã'ti cāgavā. 'Pavecchati'ti nivedeti. 'Ato'ti * asmā bhaõķamulā eva. 'âyamukha'nti ayasamānaü susukkamaggaü. 'Yugaü'ti sakaņayugaü. 'Asokamālā¤cā'ti asokaü mālāpiõaķa¤ca. 'Pallava¤acā'ti rattamakula¤ca. 'Uppalaüvā'ti vattabbe rassaü katvā 'uppalaüva'iti vuttaü, vāsaddena vettha uppalaü vā yākācipi vā ambujajātãti atthāadhikaü dassehi ayamattho uppalaü vā a¤¤aü ki¤ci vā ambujajātaü udaka¤ca kaddama¤ca paņicca uppajjani iva yathā evaü taü pemaü imehi kāraõehi jāyateti. 'Padumākārā'ti padumupamā. 'Hemamorassā'ti suvaõõamorassa. 'Nettarasāyanā'ti nettānaü rasavahā pavarā. 'ærå'ti dve åruyo pavarā uttamā. 'Hemarambhopamā'ti suvaõõakadalikkhandhopamā 'hatthena pamitabba'nti hatthappamāõena minitabbaü. 'Taraīgabhaīgi'nti vãcimālābhaīgiü. 'Råpasāgare'ti råpasaīkhāte mahaõõave 'valittaya'mavicchinnaü'ti tava romarājiyaü valittayaü avicchinnaü hutvā. 'Uroruhānã'ti ure ruhantāni soõaõabubbulaka¤candasamāti sambandho. 'Soõõabubabulakā'ti suvaõõabubabulasaõņhānā, 'samā'ti sammā samā avekallā hutvā ņhitā. 'Uttarasāgare'ti uttarakāyasaīkhāte råpasāgare, 'pāõipallavalaīakatāti' surattamudukaratalasaīkhātapallavālaīkatā. 'Kappalatāya saüjātā pārohā'ti tava sarãrasaīkhātakapparukkhāråëhāyalatāya sa¤jātapārohā bhutā. 'Vattasārādicando te bhāsaraüsivimissito'ti te tava vattamukhasaīkhāto sāradikacando sahassaraüsiyā vimissito. Vikāsayatã'ti phullāpeti. 'Manokeravakānanaü'ti mama mano saīkhātaü kumudatānanaü. 'Pakkakakkāribãjānaü pantãvā'ti 1 silākaddame paņipāņiyā samappitānaü pakkakakkāribãjānaü pantiviya. 'Dantapantãyo'ti samacattāëãsa dasanapantiyo, 'bhantã'ti āhanti sobhanti, 'rattoņņhaüsuvimissitā'ti nigrodhapakkarattoņņhesu cimissitaraüsimālā. 'Siīgāramandire
---------------------------------------
* 'Tato'ti pela. Mu:ra:
1 'Pakkakarakabãjānaü panticā'ti mu:ra:

[SL Page 065] [\x  65/]     

Baddhaketu'va hemayaņhãya'nti siīgārakarasaīkhāte mandire hema yaņhiyaü baddhaketuiva. 'Vilalivalalã virājanti avehantā viya kā muke'ti dahanatthana kāmoca = kāmuko, kāmo etasmintivā = kāmuko, niccamāldhavohāre purise etha abhiramathāti avhayantā viya. 'Nãlavellitadhammilla'ntinãlaü naggavellitaü nava dhammillaü. 'Tāpijā'ti gunnaü pijakalāpāva. 'Mālatimālādāmenā'ti vanamakallikapupphadāmena. 'Suhe'ti sundaravaõõe. 'Amejjhe'ti dummejjhahetunā, maõimuttasadisaü phiratanaü suvāõã loko pariccacati, sā ratanittha dukkulā api caõķāla saīkhāte dukkule jātā api mayā gāhiyā evāti. 'Caturatatappa dese'ti catuhatthaņhāne. 'Nāvamantabba' nti nātima¤¤itabbaü. 'Kaņukāhita'nti kaņukaü ahitaüti chedo, kaņukameva ahitabbaü nyattho, athavā kaņukāhitantiha sabbathā pāpaü kaņukavipākaü, uttarapadepi eseva nayo 'dha¤¤ā'ti pu¤¤alakkhaõa sampannā. 'Je'ti issarassa hitaālapanametaü, he jeti anādare ālapanānãti hi vuttaü. 'Hottukāmā dohalinã'ti bhottukāma saīkhātā dohalini. 'Supakkaü dādhimaü phala'nti suparipakkaü seresyaphalaü "atho sereyyakodāķhã,,ti pariyāyo. 'Kitanusāpiõitā hoti'ti sāpiõitamanā kinnuhoti. 'Laddhā sahakārajaü phala'nti sahakāraphalaü sā laddhāna, sahakārajaphalaü nāma sahakāraphalaü, yaü loke tilakaphalaüti vuttaü. 'Kadākhujjhati disvāna candaü paīkajakānata'nti mama ānanasaīkhānaü paīkajaü asokamāladeviyā mukhasaīkhātaü candaü disvā kadā bujjhati vikāsati evāti. 'Sāmā'ti suvaõõavaõõā. 'Piõassoõi'ti piõitakappitavittāssa. 'Dha¤¤ā'ti dha¤¤avatã. 'Ka¤¤ā sālinã'ti sālinã rājaka¤¤ā. 'Komalāpaīkajābhā'ti komalā paükaja pantasaõņhānā. 'Macchamhojākārarekhā'ti. Macchamhojasadisarekhā. 'Gahãrā'ti gambhãrā. 'Tambatuīgānakhā'ti esā rattatuīganakhavantã. * 'Haüsayānā'ti haüsagamanalãlā. 1 'Supāõi'ti sundarapāõi. 'Yuhorå'ti sundaroru. 'Bhunaü majjhe'ti bhamukantare. 'Tisula'ntã tisulalakkhaõaü. 'Jattākāraü yadituvaraīga'nti chattasamānaüvaraīga¤ce. 'Mattālakkhi'ti mattapamatatālakkhi. 'Tasmiü'tã tassaü deviyaü. 'Vilasatã'ti virocati.
---------------------------------------
* Hāsayantā, mu:ra: 1 suvāõã, mu:ra: 
[SL Page 066] [\x  66/]     

'A¤¤ātaraso'ti viditaraso. 'Apatãtā'ti appavinãtā, idaü vuttaü hoti evaråpā kumārikā mama puttassa manāpā tasmā mayā apanãtā abhavissāti attanopakāraü dasseti. 'Gokuõapato'ti matagokuõapato. 'Gorocanamevā'ti gonamantare gorocanasãlameva; tenāhu:-

Gahaõiyaü panimiëhe tathā kaddāmatuppalaü
Gohi gorocana¤ceva vaķķa vassataretathā,ti

'Attano nāmenā'ti attano nāmasarikkhakena na lāliyamahāvihāranti laddhavohārenāti attho. 'Amaccānaü va canno'ti devakumāro ayamukhā gaõahātãti āyattakānaü amaccānaü vacanena. 'Sāyā'ti yena dabbosadhena. 'Ajitamattenā'ti pivanamattena. 'Kaõķukacchuvaõādayo'ti kaõķuca kacchu ca vaõo ca kaõķukacchuvaõā, te ādayo yesaü daddukuņņhādãnaü honti te kaķhukacchuvaõādayo, gaõikanti vaõādayotipi pāņho. 'Valiüvalina' ntivalittavānaü 'alamevataügadaübhuvi'ti imasmiü paņhavitale amataü osadhaü alameva pariyantameva. 'Abyādhã'ti mahābyādhirahito. 'Nirātaīke'ti uddhatabyādhi niggato. 'Duņņhagāmiõira¤¤otu rajje pãtājanā ahu' tipitā kākavaõaõatissarājā ca janā ca nagaravāsino duņņhagāminãra¤¤o rajje āsuü. 'Tassā'ti duņņhagāmiõira¤¤o. 'Vissuto'ti pākaņo. 'Suto'ti orasaputto, 'sambandha'nti paribaddhaü, 'tadaccaye'ti tassa ra¤¤o accaye. 'Aņņhārasa samāsamo'ti aņņhārasapaccanikarājāno samāsantosamito, osānagāthāyaü, 'sujanajanā'ti janānaü suņņhujanabhutā. 'Sobhadāna'nti subhaü dānaü datvā, athavā sobhadānanti subhaü dānaü dadantānaü, 'sutvā'ti vattabbe rassaü katvā sutva iti vuttaü 'nidhāyā'ti vinidhāya ņhapetvā. 'Ciõathā'ti upacinātha, 'vasathā'ti vasissatha. 'Ganatvaramme'ti gantvāarammeti chedo rammeta suņņhurammatare, vuddhiyaü hettha akāro; ayaü gāthā mālinã nāma.

Sālirājakumārassa vatthuü chaņņhaü.
---------
Sattame 'nicavusasava'nti nirantaraü ussavavantaü. 'Varākã'ti lāmakaü. 'Sutā'ti sunakhã 'tāëentã'ti paharanti. 'Patisse

[SL Page 067] [\x  67/]     

'Tã'ti patitvā seti. 'Dukkhabhāgi'ti dukkhassa pāpassa sāmi. 'Yo kāmamidise satte'ti yo jano kāmampi ekaüsena ãdise satte disvā. 'Ghāsa'nti āhāraü 'cintetvānā'ti evaü cintetvā. 'Chaķķetvā'ti attano gahitaü kucchigataü ghāsaü chaķeķatvā vamitvāti attho. 'Attānamanapekkhiyā'ti mama attānaü thokamattaü anapekkhitvā. 'Vāra dvantiüsasaüvaccharehi koņigehaü sampāpunã'ti tesaü parivattanena dānavāraü dvattiüsasaüvaccharehi gehesu koņiü pāpuõi, dvattiüsasaüvacchare ekekasmiü gehe dānavāraü pattanti adhippayo. 'Gāëhavedana'nti bāëahaü dukkhavedanaü pattaü, sesaü suvi¤¤eyyamevāti. Ayaü gāthā upajāti nāma.

Cålanāgattherassa vatthuü sattamaü.
---------
Aņņhame 'tena vaķķhãtāya saddhi'nti tena vibhāgena vaķķhitenasaha. 'Dhåmarakkhasapabbate'ti evannāmake pabbate. 'Pāõissarā' ti saīkhā. 'Ekapokkharā'ti ekatāëetabbabheriyo. 'Kaüsatāëādike ghate'ti ghanabhede kaüsatāëādike turiye. 'Saīkhavaüsādã'ti. Susirabhede vaüsasaükhādituriye. 'Layānuyāta'nti tārādilayānugaü gãtissanaü. 'Puņņho me saüsaya'nti tvaü me puņņho kathehi. 'Icchādāyakatekehã'ti icchādāyakehi anekehi. 'Kenā'ti ādisu kena vatena kena sãlena rakkhitena. 'Dāsidāsavā'ti dāsidāsā etassa santãti = dāsidāsavā. Vantuppaccayo. 'Dhanadha¤¤avā'ti etvāpi esevanayo. 'Dhammadāna'nti ādisu ahaü sabbadānesu uttamaü dhammadānaü adāsinti attho. 'Yatinandanaü'ti yatãnaü nandanãyaü ārāmaü. 'Dharā'ti ayaü mahã. 'Kåņaüpissā'ti assa pabbatassa kåņaüpi. 'Telabhājana - pe - sattavassikā'ti ito tassa susamatalabhāvaü dasseti. Osānagāthāyaü:'saggasampattidāna'nti saggamokkhasampattidāyakaü. 'Dibba'nti dibbasadisaü. 'Anugāminidāna'nti thāvarajaīgamaīgasamānugāminaü catunnaü nidhãnaü anugāminidhãbhutaü 'dānamanta'nti dānasaīkhātaü dibbamantaü. 'Thāmasā'ti thāmena-ayaü gāthā upajāti nāma; sa¤¤āmatanagaga sahitāti.

Meghavaõõassa vatthuü aņņhamaü.
---------

[SL Page 068] [\x  68/]     

Navame. 'Bahulamasså'ti bahumassumā. 'Yasamaüsasupetā'ti sasamaüsaupadissakena. 'Sasakaņņhirāsi'ti sasānaü aņņhirāsi. 'Onãtapattapāõisu'ti pattato unnãtahatthesu. 'Attano pāpita'nti seņņhiputtena ārādhikavasena pāpitaü. 'Nåtāyaü tena katakammanti ma¤¤amāno ti nåna tena therena mahārahaü kataü kammanti cintento. 'Bavhābādhattana'nti bavahābādhassa bhāvo bavhābādhattanaü, tanappaccayo. 'Janetubbiggavāsita'nti ubbiggavāsabhāvaü janeti. 'Bhadantassantikā'ti bhaddantassa sakāsato, 'khandhapaņipāņi'nti abbocchinnappavattitakhandhapaņipāņiü. 'Sanarāmaraloka'nti sadevamanussaü lokaü. 'Sivama¤jasaü'ti nibbāõagamanamaggaphalaü. 'Ratanattayayamāmako'ti ratanattayampiyāyanasãlo, mamāti laddhiyaü niyato māmako, mama buddho dhammo saügho cāti ratanattaye māmako etassāti = ratanattayamāmako. 'Karaggato'ti varahatthaggato. 'Yatissara'nti yatiseņņhaü. 'Janesaggo'ti janānaü janesu vā aggo seņņho, janosahoti vā pāņho. 'Jānopacitapu¤¤assā'ti jāna upavitapu¤¤assāti chedo jāna jānāhãti attho. Osānagāthāyaü 'ayaīkhakappānapã'ti anunāsikalopo. * 'Citappapu¤¤ampã'ti appampi pu¤¤aü upavitaü. 'Jahāthadivasa'nti divasaü jahātha; ayaü gāthā upajāti nāma.

Dhammadinnattherassa vatthuü navamaü.
---------
Dasame 'raņņhikaputto'ti raņņhe niyutto raņņhiko, tassa putto = raņņhikaputto. 'Vipākamhi'ti vipākadānakāle. 'Upametave'ti upametuü. 'Anubijamhā'ti anumattato bãjamhā. 'Mahānãlambudopamo'ti mahānãlo ambudopamoti = nãlo mahāambudopamo, nãlambudharasadisakåņo, 'ropetã'ti capati, buddhaputtassānusāsanãsaīkhāte bhutaletisambandho. 'Pavāëavaõõa'nti pavāëassavaõõaü. 'Rājamāse'ti mahāmāse. 'Kammāsavaõõa'nti kālamāsavaõõaü, kummāsavaõõaütipi pāņho, kabaravaõõanti attho. 'Kālamāsamugge'ti nãlamāsamuggapåritapa¤¤āsasatasa
---------------------------------------
* "Katapu¤¤akammampi" ti:mu:ra:

[SL Page 069] [\x  69/]     

Kaņe, 'nigguõķivaõõa'nti * sindhuvāratapupphavaõõaü, idaü pana paccekaü yojetabbaü, nãlamāsapuõõe paücasakaņasate nigguõķipupphavaõõagonasahassaü yojāpesi; avasāna gāthāyaü, 'hitvālasiya' nti ālasiyaü hitvā 'tathātathā'ti yathā yathā icchati tathā tathā. Ayaü gāthā upajāti nāma.

Raņņhikaputtassa vatthuü dasamaü.
---------
Dutiyo yodha vaggo aņņhamo.
---------
Vatthuddānaü

Kha¤jadevo phussadevo labhiyādivasabho tathā
Dāņhāseno mahānelo sālivulanāgo tathā
Meghavaõõo dhammadinno raņņhikaputtoti tedasāti.

Iti parama- pe -samattā.
---------
Navamassa siluvattavaggassa paņhame 'devarakhatalene'ti evannāma kenakhaõite lene, devaro hi sāmibhātā, tenāhu - "jāyāya bhātiko jāro sāmibhātā tu devaro"ti, devarena khataü khaõitaü devarakhataü 'silutto'ti gharasappo, siëutto vāti pariyāyo savaõapathe'ti savaõupacāre. 'Tasmiüyeva khaõeekogodho'ti tasmiü yeva vammike āvasanto godho. 'Ajāniü jātimantaü so'ti so dhammo jātimantaü jātidhammapuggalaü ajātiü nibbāõaü karoti. 'Sakaõņakāvatidhammo' ti sakaõņakavatibhuto dhammo. 'Apāyagamanajase'ti seso. 'Amatāgado'ti amatosadhabhuto, 'yoyaüdhammanibho'ti bho,! Sādhavo so ayaü dhammanigharasappo, soyaü dhammānibhotipi pāņho, bho so ayaü dhammāni sutvāni attho, vipallāsoyaü, evaü dhammāni sutvānāti ādisu viya. Avasānagāthāyaü 'upasayantu'ti upasevantu, eso me gati saraõaü parāyaõanti payirupāsayantu. 'ōhāne ca gamane'ti ņhite ca gamanasamaye ca. 'Sayanāsane'ti seyyāyaü ca nisinne ca, ete brahmavihārasa¤¤itaü catuiriyāpathaü dasseti; tenāha bhagavā:- 

'Tiņņhaü caraü nisinno vā sayāno vā yāva tassa vigatamiddho
Etaü satiü adhiņņheyya bramhametaü vihāraü idhamāhå,ti

"Sayane āsane ņhāne
Gamane cāpi sabbadāti ca"
---------------------------------------
* Kālavaõõanti, mu: ra:

[SL Page 070] [\x  70/]     

Ayaü gāthā upajāti nāma, chandasa¤¤avaüsaņņhaindavaüsānaü pādākulattā tenāha:-

Anantarodãritalakkhaõā ce pādāvimissāupajātiyonā
Evaükira¤¤āsupi missitāsu vadantijātisavidameva nāmanti.

Siluttassa vatthuü paņhamaü.
---------
Dutiye 'vidholo'ti evannāmako. 'Nānāodakacarā'ti nānappakārā udakacārā migasåkaramorãsuvaņņakādimārakasattā. 'Biëārasaügho'ti * biëāramåsikasaügho. 'Simakuve tibalasādayopi' ti 1 sãmāyoca kuvenã ca balisā ca te ādi yesaü bhutasattānaü honti te sãmakuvenibalisādayo, tattha sãmā nāma ubbaņņakamukhā pacchi, kuveõi nāma, kummi "thiyaü kuveõi kuminaü" ti pariyāyo vutto, 'dhanupāsavāgurādineyādahaõķaü' ti dhanudaõķadhanukuņapāsaudukkhalavā gurādikaü nesādabhaõķaü. 'Pakkalohitānã'ti āmakalohitāni, tadatthā'ti khādanatthāya maraõaü sandhāya, 'maraõassa nabhāyasi'ti maraõatonabhāyasi, bhidhātuyoge apadāne jaņņhã, yathā 'sabbetasanti daõķassa sabbebhāyanti maccano'ti ādisu viya. 'Dhammissarãrita' nti dhammena sattānaü issarabhutena bhagavatā ãritaü kathitaü. 'Ki¤cana'nti kimipi bhayanti sambandho. 'Nāgindā'ti taü ālapati. 'Vajirubbhavo'ti kilesaselakhandhapadāëana samatthāya vajirabhuto dhammo, vadhajarubbhavotipi pāņho, ayaü dhammo vadha jarādiantarāyaü karotãti attho. 'Vada taü sakheti, sakhe tvaü mayhaü taü dhammaü vadāhi 'avisaükā'tinirāsaükā hutvā. 'Bhāgaso'ti bhāgena. 'Mãto tipamito. 'Vissara'nti rativirahitaü vãtassaraü. 'Vibhāvitu' nti vibhāvetuü pakāsetuü vaõõetuü. 'Yassa ayomayonaddhaü aggijāla'nti yassa nirayassa ayomayakapālena onaddhaü aggijālaü. 'Bahala'nti mahāghanaü 'aggijaņāditta'nti aggijālenaādittaü. 'Aõõavodaka'nti gambhãrapakkhubhãtaü khārodakaü, 'catuddisāto'ti catuhi disāhi. 'Tassantovasamānassā'ti tassa pāpakassa puggalassa ante nirayakucchiyaü vasamānassa. 'Sukhumālasarãrino'ti sukhumālasarãrissa. 'Viliyamānagattassā'ti vilinagattassa. 'Khalantassā'tipakkhalantassa. Mucchantasasā'ti visa¤a¤¤abhutassa. 'âsabhāīgāhituütassā'ti āsābhinnassa dukkhena abhitunnassa. 'âyāsenā'ti upāyāsena dukkhena kasirena. 'Vikampato'ti vipphandamānassa nātharahitassa
---------------------------------------
* Sālurasaüghoti mu: ra: yaü: 1 balisādayoti mu: ra: yaü:

[SL Page 071] [\x  71/]     

'Simbaliü'ti simbalavanaü. 'Ayomaya' nti ayomayaü yaņņhiü, 'jālāmālāparikkhitta'nti jālāmālāya parikkhittaü. 'Uddhaü yeyajanamuggata'nti uddhaü yojanaü uggatā. 'Tāķayanto'ti vajjhayanto, 'dãto' ti khinno. 'Ubbattetvānā'ti uparikatvāna. 'Rakkhaso'tiyamapālo. 'Vinimãlento'ti vigatanimisohutvā, animisacakkhåti attho. 'Guhaya' nti guhayanto guķhappatto. 'Vicetato'ti vigatavitto. 'Naakkhāõena pattabba'nti akkhāõena vaõõanena pattabbaü. 'Antara'nti vemajjhaü. 'Nirayaggi idhaggina'nti niraye aggi idhaloke paktiaggina¤ca. 'Tisattisataviddhassā'ti tisatasattividdhassa posassa. 'Himavā sāsapantara'nti himavā pabbato sāsapassa vemajjhiü. 'Gutha nirayo'kieko, 'ussadanirayo'ti eko, 'kukkula'nti eko. "Koņisimbali'ti eko. 'Asipattavana'nti eko. 'Khārodakaünadi' ti eko 'aīgārapabbato'ti eko. 'Saüghāto'ti eko. 'Roruvo'ti eko. 'Kālahatthã'tipabbatappamāõo kālahatthi eko. 'Mahāyanto'ti yantapabbatanirayotã eko. 'Lohagumbhādikā'ti ettha ādisaddenajaüjãvo kālasuttopatāpo avãcinirayo ca sabbaü gayhati vicakkhaõehi. 'Amitā'ti namitā. 'Bhãmā'tihiüsakaråpā. 'Dubbaco'ti duvacanãyo avaõõaniyo. 'Kinnupādo dahissatã'ti mamapādo kinnu dahisasatãtiasaddahanto. 'Isina'nati budhādãnaüisãnaü. 'Na taü pappoti ālaya'nati taü niraya saükhātaü ālayaü napappoti. 'Patikāratthopi'ti sappaņikamme ņhitopa. 'Ekajālikatāna'nti ekajālabhåtānaü. 'Parirundhinā'ti upariņņhitā. 'Atimandasukhassattha'nti ati appatarassarājasampatti ādikassa atthāya. 'Yammuhuttenā'ti yaüpāõātipātādikammaü kibbisaümuhuttena. 'Yenāya'nti yenamohena ayaüloko. 'Amatecā'ti amatosadhasmiü. 'Hatthagate'ti pāõahananasamatthe visaye ekasmiü hatthagate; avasānagāthāyaü 'purepaneke'ti pubbeeke narā pana. Carantãti yojanā. 'Panuditva'iti panuditvā. 'Jinappasatthā'tibuddhappasatthā. Ayaü gāthā upajāti nama.

Tesādassa vatthuü dutiyaü.
---------
Tatiye 'sutaü sabba'nti sabbadhammaüattanāsutaü. 'Ekassutiyā'ti ekavārasavaõāya. 'Ana¤¤avihitā'tia¤¤āna¤¤ataü sa¤¤aü akatvā. 'Pemapāsenā'ti sanehapāsena. 'Gāëha'nati daëhaü. 'Rā

[SL Page 072] [\x  72/]     

Gayakkhiõiyā'ti rāgasaīkhātāya yakkhiniyā 'viņņhā'ti viņņhā āvisitā. 'Rāgavammena vammitā'ti rāgavammenanāsitā. 'Rāgapajjota'nti rāgapajjalitaü padipaü. 'Rattiya'ntitaõhārattiyaü. 'Visama¤jaye'tirāgasaīkhāte visame magge 'ajagaroragasaddulaacchavyālakulākule'tiajagarasappamahoragabyagghai- kkanakka kulehi ākulabhutehi. 'Uõõāsakuõahuükāra adhivorusivārute'ti uõõā ca sakuõā ca huükārā caasivā ca urusivā ca tehi ruteti viggaho, tattha uõõāsakuõāti sakula sakuõā, huükārosakuõā viseso. Asivāti mahāsivā. Urusivāti kharukā. 'âmapakkasusāne'ti āmakasusānapakka susānesu 'katvāna dutiyaü taõha'ntaa dutiyaü karitvā. 'Saāvudha'nti rāgāvudhena sahitaü. 'Gahaõaü vana saüyuta'nti taõhāgahaõaü gahaõehi yuttaü vela gumbagavthakagacchagaõasaüyuttaüvā. 'Agā'ti agamāsi. 'Apagatabheravā'ti vãtivattahayabheravā. 'Bhayāmaha'nti bhāyāmiahaü iti yadi bhāseyyāti sambandho. 'Bhayaütāsaü tukattimaü'ntibhayasantāsena kittãmantaü. 'Vãcisatāre'ti vãvise ataretichedo, seti taü ālapati, 'pheõavikiõõo'ti pheõehã vikiõõe. 'Salilamagādhe'ti mahāsalile agādhe mahāsamudde. 'Candasamavattā'ti candamukhi. 'Nilatarakkhã'ti nãlanettā. 'Jaladhitaranti'ti samudadaü tarantã. 'Kāsitva'ti kā tvaüāsi. 'Uragapatã'ti taü ālapati. 'Jivā'ti jãvāhi. 'Vanitāyo'ti bhariyāyo. 'Ramantu'ti ramāpentu. 'Suõā'tisuõāhi. 'Cittavasagāha'nti cittavassagādhāü patiņņhaü gato ahantiattho. 'Vāmakarabhorå'ti sundarakarabhoråti ālapati. 'Mahānisāya'nti mahātimire. 'Pāõādhiko'ti mama pāõataro piyo 'dhavo'ti sāmiko. 'Gatiü'ta parāyanaü. 'Bāle'tianādare nālapanaü. 'Vadā'ti vadāhi. 'Daëhatasinā'ti daëahapemā daëhataõhā. 'Sahāyikā me'ti mama sakhinã; osānagāthāyaü.'Sādhudhamme'ti kusaladhamme 'dhammānupeta'nti dhammena upetaü dhammåpasa¤¤itaü. 'Aventi'ti enti abhigamentipaventã; ayaü gāthā upajāti nāma.

Hemāya vatthuü tatiyaü.
---------
Catutthe 'ekaü sallaka'nti evannāmakaü sucilomasallaü. 'Sallo'ti sallako. 'Suciyo'ti tassa lomabhutāsåciyo. 'Goråpake'ti goyuthe. 'Saddāyantā'ti saddaükurumānā. 'Dukkhe'ti


[SL Page 073] [\x  73/]     

Dukkhappatte sahāye. 'Paramamukhā'tiparādiņņhamukhā, yattha katthaci nisinnaü mukhaü daņņhuü asakkāti attho. 'Mittapariråpā'tiamittā mittapatiråpakā 'cittatāpana'nti manasonutāpakaraõaü. 'Pāõātipātatheyyādipāpāno'ti pāõātipātaadinnādāna kāmesumicchācāra musāvādasurāmerayādipāpato. 'Ma¤juvāõã'ti ma¤jubhāõi, ayameva vā pāņho, 'sammitta lakkhaõaü'ti sumittalakkhaõaü. 'Mittānaü diso'ti mittānaü dassopiyo. 'Attasattuko'ti attanāva attano patisattubhuto; osānagāthāyaü:-'uttamamajjhimādhame'ti uttame majjhime hãne ca mitte.'Tadā tadā tehi siyā payojanaü'ti tadā tadā kāle taü mittakaraõaü attati yojanaü siyā. 'Dukkhena eko 'pasavedhate'tite evaråpe ekova idhaloke dukkhena pasave pasaveyya; ayayaü gāthā upajāti nāma.

Kāõasigālassa vatthuü catutthaü.
---------
Pa¤came 'dāraparivajjaü'ti dāraparivajjanaü mulabhariyakameva ņhape tvāti atthe. 'Hārakeyårakaņakanåpurādi'ti muttāhārakeyåra hattha pādavalayādi. 'Ussavaü'ti chanaü. 'Hariõo'ti migo. 'Kalintanetto'tikallanetto, ayameva vā pāņho. 'Ettha atthi'ti ettha hi atthi. 'Kundadasanā'ti kantadassanā. 'Vadanaü'ti mukhaü 'mattakkhã'ti mattacakkhåkā. 'Vinekā'ti vinā ekā. 'Kāmukaü'ti purisaü. 'Gajānana'nti hatthi mukhaü. 'âsilissatã'ti vinandissati. 'Nete visuü visuü'ti ete vinā hutvā nasobhanti. 'Indajālakaråpovā'ti māyākārānaü indajālāvilāsarupo iva. 'Amejjhapotthako'ti dummedhānaü potthakova. 'Cintito'ti. Cittãkato. 'Ekadvāretā'ti ekasmiü yevamukhadvāre. 'Ekarattiparivāsā'ti kucchiyaü ekaratti mattampi parivāsato. 'Ukkaråpamo'ti ukkarābhumusamo. 'Kāke'ti vanakāke mahākāke. 'Soõo'ti soõasihālo. 'Rāgandhikata cakkhuna'nti rāgena andhikatānaü cakkhånaü. 'Jarāya anusaņņho'ti jarāya upadduto. 'Mantayuddhenā'ti mantetvā yuddhena mantaü japetvā yuddhena vā. 'Bhattampissa naruccatã'ti bhattampissanacachādeti bhattaübhujituü assa cittaü naruccatãti attho. 'Eso parabhaddho aparajjhatã'ti tassa ca sāmi

[SL Page 074] [\x  74/]     

Naü ayaü attano parapaņibaddhāti mayhampi ca garahāti yojanā. 'Daķhadānādikaü'ti daķhaü ādadātãti = daõķādānaü taü ādi vadhabandhana tāëanādanaü te honti = daõķadānādikā. 'Asayhaü dukkhaü'ti asayhaü nirayadukkhaü. 'Ghaņacāņiså'ti ghaņicāņãsu, ayamevavā pāņho. 'Kāmaü'ti yathākāmaü. 'Saradababha'nti saradai ababhaü meghaü ākāsaüvā. 'Vaņņikaü'ti dãpavaņņikaü. 'Vaõõutelenā'tã bahuvāraü pacitena kāpotikavaõõe sugandhatelena. 'Dãpaükurute'ti dãpaü jalãyate. 'Nigrodhodumbarassatthapupphadāmavibhusito'ti nigrodhapuppha udumbarapuppha assatthapupphadāmena piëandhito. 'Mahārājivakānana'nti mahantarājiiva kānanaü vā. 'Keravaü vanaü'tikumudavanaü keravaü candakantaü candikaü kumudaü ti pariyāyo. 'Atidakkho'ti amanussena paramāraõato bhutavejjo. 'Adhunānikkhittaü'ti adhunā nikkhittaü chaķķitaü. 'Udakapasataü'ti pasatamattaü udakaü. 'Daķķhoņņhā'ti * daķķhauttarādharoņņhā. 'Bhãmalocano'ti bhesmacakkhuko. 'Mantaü parivattetvā'ti manta japitvā. 'Amanussaü āvahevo'ti amanussaü āvisāpetvo. 'Vadhāyopakkame'ti vadhāya upakkameyya. 'Alabhiü guõabhājanaü'ti guõasaīkhātaü bhājanaü alabhiü. 'Sivāmaccova vānija'nti sivanāmo amacco iva nandivānijaü vadhāya upakkami. 'Vitaraõa'nti vigata saügāmaü. 'Catumāraraõa¤jaya'nti devaputtakilesābhisaükhārakkhandhasaükhātaü catumāraraõaü. 'Karuõāguõaja'nti karuõāsaīkhātaguõato jātaü, karuõānisaüsato jātaü vā. 'Paripãtāmatarasa'nti paripãtaü amatarasaü. 'Pu¤¤ākara'nti pu¤¤assaākaraü sa¤jātaņņhānabhutaü. Osāna gāthāyaü:-'khalå'ti ekaüsena. 'Sukhuduyānã'ti sukhassa udayabhutāni. 

Nandivānijakassa vatthuü pa¤camaü.
---------
Chaņņhe 'yantaü bhati'nti yaü vā taü vā bhatikammaü, yantabhatintipi pāņho, ucchuyantapãëanenabhatinti attho. 'Sakaņabhinnakhaõķa'nti evannāmakaü mahāvanaü, sesaü vuttanayayameva:-avasāna gāthayaü, 'santo'ti sappurisā. 'Silasa¤¤ame'ti sãle ca saüghame ca. 'Atta'nti cittaü. 'Nivesethā'ti niyojetha. 'Payāthā'tigamissatha pāpuõissatha, ayaü gāthā upajāti nāma. 

Nakulassa vatthuü chaņņhaü.
---------
---------------------------------------
* Daņņhoņha. Mu.Ra.

[SL Page 075] [\x  75/]     

Sattame 'parikkhãõasassa'nti tato parikkhiõaü sassaü. 'Bhavābhave'ti bhavebhave. 'Titikkha'nti titikkhāmi sahāmi. 'Sitthamattampã'ti ekaü sitthamattampi uëāraü. 'Khudānalā'ti khudāsakkhātāmahagginā, kinnu labhate na labhate. 'Aladdhantā'ti aladdhahattāhārā, 'vicchaķķhita'nti saükhāraņņhānādisu tattha vicchaķķãtaü. 'Niņņhubhãta'nti tattha janehi khelasiīghānikādikaü niņaņhubhitaü. 'Vijātāna'nti vijātānaü itthinaü, tāpayantaü appositaü. 'Mala'nti gabbhamalaü. 'Idānajjā'ti idāni ajja. 'Kata¤¤¨'ti attano parehi kataguõaü jānātãti = kata¤¤¨, kataü vidatã jānātãti = katavedi. 'Sālidhāra'nti dha¤¤avuņņhidhāraü; osāna gāthāyaü:- 'saddho'ti saddhāvanto puggalo. 'Dānavāhana'nti dānamayaü yānaü 'sãlamayātapatta'nti ātapaü tāyati rakkhatãti = ātapattaü, chattaü, sãlamayaü ātaptaü = sãlamayātapattaü, sãlasaükhātachattaü dhāreyyāta attho. Ayampi gāthā upajāti nāma. 

Ambāmaccassa vatthuü sattamaü.
---------
Aņņhame 'mittaü duheti'ti attano mittaü mittadhammato duheti. 'Kataü vināsetã'ti attanā kataü upakāraü vināseti. 'Kāma'nti ekaüsena. 'Nāttanoti gharaü hotã'ti attano gharaüpi na attano gharaü iti hotãni attho. 'Upasappati'ti upagacchati. 'Dhãti taü paņisedhentã'ti dhãti garahāyaü nipāto, dhiratthute itãva, taü pana paņisedhentãti attho. 'Lokavajjātã'ti vadassa bhāvo vajjaü, lokassa vajjaü = lokavajjaü, sokavajjānãtipi pāņho, sokadosātãti attho. 'Avaõõo'ti doso, avaõõabhaõanaü vā. 'Avama¤¤antã'ti atima¤¤anti. 'Tiriyaggate'ti tiracchānagate. 'So bhāgã sabbadukkhassā'ti so naro sabbadukkhappattanassa bhāgã bhavatã,

Vānarassa vatthuü aņņhamaü.
---------
Navamenidāghasuriyetā'ti gimhakālasuriyena. 'Vanagahaõaü vilātaü sinapaõõa'nta vanaü gacchagumbalatāgahaõaüca milātaü turālinaü saükucitapattaü. 'Ghammāhitattā'ti ati uõhābhibhitattā. 'Khalaü poņhetto'ti khalamaõķalaü dha¤¤akaraõamaõķalaü poņhento. 'Nākamhā'ti nakarimha. 'Adatvabhatta'nti bhattaü adatvā. 'Lobho nabhāto paņhaviva dåre'ti lābho amhehi duraü

[SL Page 076] [\x  76/]     

Nabhato paņhavi iva. 'Ito cito sibbitathulakanta'nti ito ca ito ca tuõõakārena aggalathåpa karaõavasena saüsibbitaü thålavatthaü. 'Sāyukamaõķa'nti ukkaņņhasadisaü maõķabhutaü. 'Hatthina vāssāmahisāditānākulākulāna'nti hatthi ca gāvo ca assā ca mahisā ca ādã yesante = mahisādayo, nānākulehi ākulā = nānākulākulā mahisādayo ca te nānākulākulāceti = mahisā dinānākulākulā, tesaü mahi- pe -kulānaü. 'Kulānamajjhe'ti addhānaü kulānaü majjhe jātā amha. 'Dinā'ti khãnā daliddā. 'Pu¤¤ocitā'ti bahupu¤¤opavitā. 'Sema chamāya amhe'ti mayaü chamāyaü sayāma. 'Låkhampiappanti'ti mama dānaü låkhaü iti ca appaü iti ca. 'Nidhemā'ti nidahissāma. 'Hirikopãna'ti aīgajātaü. 'Pahãnabhavabandhano'ti vigatasaüyojano. 'Jayampatitta'nti jayampatibhāvaü. 'Tappetvakassāmā'ti tappetvā akassāmāti chedo, akassāmāti narissāmāti vipallāsoyaü. 'Imaü kilinna bhojana'nti imaü saükiliņņhabhojanaü. 'Disāpakkhantā'ti disā su pakkanto. 'Jayampatikā'ti chāyāca patica. 'Dānādinaü kassā'ti dānādinaü pu¤¤akammānaü kassa kammassa, niddhāraõe cetaü sāmivacanaü 'kadantamatta'nti kucchitaü annaülāmakaü kilinnaü bhattaü. 'Mahāvibhuti'nti mahāsampattivantaü. 'Dāne' ti saüghasaükhāte suņņhudāne. 'Vasataü idhā'ti imasmiü ņhāne vasantānaü. 'Kittāvatako'ti kittakappamāõo. 'Apāpakammā'titumhe pāparahitakammantā vasissatha. 'Anantarā'ti ekaü buddhantaraü. 'Ketumatã'nti evannāmakaü rājadhāniü. 'Muninosakāye'ti munino sāsane, osānagāthāyaü. 'Dānamayanāva'nti dānasaükhātaü nāvaü. 'Anunapa¤¤ā'ti anantapa¤¤avanto. 'Saüsārapāpaduritākarasāgarassā'ti saüsārasaükhātassa pāpassa dåribhāvānaü ākārabhutassa sāgarassa 'payantã'ti gacchanti ayaü gāthā vasantatilakānāma.

Jayampatikānaü vatthuü navamaü.
---------
Dasame 'upaddutā'ti dåsitā pãëitā 'indavāruõarukkhamåla'nti issarabhāvena indasadisattā indo ca so vāruõo cāti = indavāruõo, indavāruõova so rukkhovāti = indavāruõarukkho indavāruõarukakhassa målaü = indavāruõarukkhamålaü, taü inda- pe -rukakhamålaü. Tathā tassa målaü samãpatti viggaho, 'carimālopaüņha petvā'ti pacchimaü ālopaü ņhapetvā. 'Bhattapiõķeāsa'nati bhatta 
[SL Page 077] [\x  77/]     

Piõķe taõhaü. 'Vāsara'nti divasaü. 'Tassajja mama maīgala'nti tassa bhikkhuno dassanaü mama ajja mahalaü hoti; tena vuttaü:-

Khantã ca sovacassatā samaõānaü ca dassanaü
Kālena dhammasākacchā etaü maīgalamuttamaü ti,

'Akālika'nati dãghakālavirahitaü. 'Aho'ti acachariyaü. 'Khettamahantatā'ti khettaseņņhattā;osāna gāthāyaü, 'silavannamahiya'nti silavantāriyapuggalāvaniyaü 'saddhālavāëavalaye'ti saddhāva ālavālā = saddhālavālā, saddhālavālāva sā valayoveti = saddhālavāëavalayo, tasmiü saddhālavāëavalaye 'janãtappamahādamindo'ti dānabãjato janito kappaņņhitimahākapparukkharājā. 'Labhate'ti ropako puggalo labhati, ayaü gāthā vasantatilakā nāma.

Devaputtassa vatthuü dasamaü.
---------
Vatthuddānaü

Siëutto nesādo hemo kānasigālako tathā
Nandivānijantuloca ambāmacco vānaro tathā
Jayampatã ca navamo dasamo rukkhadevatā,
Itiparama- pe -ņãkāsamattā.

Siëuttavaggonavamo.
---------
Dasamassa cålagallavaggassa paņhame 'padhānagharasmi'nati padhāna manuyuttānaü sãtaņņhānabhute ghare. 'Ekādasahi'ti tikaņukatiphala catumadhurasaīkhātehi dasahi osadhehi, dasamålikehãtipi keci. 'Cãvarakkhette'ti cãvarapārupanārahaņņhāne. 'Supaņicchanta'nti purato ca anolambannaü timaõķalikaü supārutaü. 'Vijamāno'ti uõhaparilāhavåpasamatthaü vãjayanto. 'Påritapāramiyo'ti muhutta jinasantike laddhabyākaraõo kappasatasahassādhikāni soëasa asaükheyyāni påritasamatiüsapārimi, metteyyo hi bodhisatto ito kappasatasahassadhãkānaü solasannaü asaīkheyyānaü matthake jambudãpe pabhāvanto nāma cakkavattirājā hutvā ¤cisahassadãpaparivāritesu catusu mahādãpesu satte paücasãlesu patiņņhāpetvā dhammena samena rajjaü kāresi, tadā muhutto nāma sammāsambuddho loke udapādi, so dhammacakkaü pavattetvā anekasatasahassavasãgaõaparivuto satte vinayanto tattha tattha vihāsi, atha rājācakkavattã buddho loke uppannoti sutvā chattãüsa yojanikāya parisāya parivuto bhagavantaü upa 
[SL Page 078] [\x  78/]     

Saükamitvā sattaratanehi påjetvā vanditvā parisāya saddhiü ekamantaü nisãditvā dhammaü sutvā pasannacitto cakkavattivibhutiü pahāya pabbajitvā ratanatthero nāma hutvā gaganatale cando viya pākaņo buddhasāsane lokiyaiddhiyā jotanto aņņhadhamma samodhānena buddhattaü patthesi, sammāsambuddho samijajhissati nåkho imassa patthanāti anāgataü sa¤¤āõaü pesetvā ito kappa satasahassādhikānaü soëasannaü asaīkheyyānaü matthake ekasmiü bhaddanāmake kappe gotamabuddhassa nāma bhagavato pacchābhāge metteyyo nāma buddhobhavissatãti addasa, atha kho bhagavā ratanatheraü catunnaü parisānaü majjhe pākaņaü katvā byākāsã, tena vuttaü:-

Kappasatasahassamhi solesa caasaükhaye
Metteyyo nāma nāmena buddho loke bhavissati
Sa¤jātanagarantassa ketumati bhavissata
Mātā bramhavatã nāma subrahmā nāma so pitā
Parehito saükhara¤¤o metteyyassa bhave sadā
Asoko brahmadevo ca aggā hessanti sāvakā
Sãho nāmasasupaņņhāko upaņņhahi ca taü jinaü
Padumā sumanā ceva aggā hesasanti sāvikā
Sumano ceva saügho ca bhavisasantaggupaņņhakā
Yasavatã ca saüghā ca bhavissantaggupaņņhãkā
Bodhi tassa bhagavato nāgarukkhoti vuccati
Asãtivassasahassā āyå tassa mahesino
Aņņhapa¤¤āsaratano uggato so mahāmunã ti,

'Kaõķasetacchatta satasahassehã'ti ettha kantasetacchatta satasahassohãtipi pāņho, kantehi manāpehi setacchatta sata sahassehãti attho. 'Setaīgarāgalittaīgo'ti setaīgāceva setavaõõarāgehi littaīgā ca. 'Sandana'nti rathaü. 'Obhāsayaü'ti obhāsayanto. 'Paõķaracchatte'ti setacchatte. 'Patākāyo'ti kadaliyo. 'Dhaje'ti mahādhaje. 'Selentā'ti dhajehi apakaņasaddaü karontā. 'Vãjaintã'ti vãjayanti. 'Pa¤caīgikānã'ti:-

âtataü ceva vitata mātatavitataü ghaõaü
Susiraüceti turiyaü pa¤caīgikamudirita nti, 

Evaü vuttāni pa¤caīgikāni. 'Sattasarānugaü'ti sattahi sarehi anugataü, vãõāya hi sarā sattahonti, gāmātayo, mucchanā

[SL Page 079] [\x  79/]     

Ekavãsati manussesu, ekekasarassa sattasattātiekånapa¤¤āsaņņhānānihonti, tena vuttaü:
Sarā satta tayo gāmā cekavãsatimucchanā
ōhānānekånapa¤¤āsa iccataü saramaõķalanti,

Satta sarā nāma asabhādayo, tena våttaü:-

Usabho dhevato ceva chajjagandhāramajjhimā
Pa¤camo ca nisādoti sattene gaditā sarā,ti

Tesu pana

Chejjaü nadanati mayurā gavo tadanti asabhaü
Ajā nadanti gandhāraü ko¤cā nadanti majjhimaü
Puphphasādhāraõe kāle kokilo getipa¤camaü
Asso tu dhevataü geti nisādaügeti ku¤jaroti 

Tayo gāmāti ekekatantãsaro tayo sarasamåhā, tena vuttaü:-

Chajjo ca majjhimo gāmā tayo sādhāraõo ti ca,

Ekavãsatimucchanāti tesu sattasu saresu ekekasmiü tisesā tisso mucchanātiekavisati, tena vuttaü:-

Saresu tesu pacceke
Tisso tisso hi mucchanā ti,

ōhānānetunapaü¤āsātitatthevekakasmiü sattasattaņhānā ni siyuü, tena vuttaü:-

Siyuü tatheva ņhānāni
Satata satteva lababhare ti,

Sattasu ca saresu vāvãsati såtiyo honti

Tisso duve catasso ca catasso kamato sare
Tisesā duve catassoti vāvãsati sutã suyintã,

Mahāņikāyaü pana a¤¤athāva vuttā såtiyo, vuttaü hi tattha:-

Caturosåti vi¤¤eyyā pa¤camo pacameņhito
Dvãsåti pāpitaü dhāro patisåti usabho tathā
Chajejācatusuti ¤eyyo tisso vāvãsutã tathā
Catusåtivedhagotipacamoti sutãmato ti

Sabbametaü nāma sattato gahetvā kātabbantã. 'Tārādilaya saüyutaü'ti tāro ādi yesaü layamaddhānaü te hontã = tārādayo, tārādayo ca te layā ceti = tārādilayā;etthahi:-

[SL Page 080] [\x  80/]     

Uccatare ravetāro thāvyattamadhure kalo
Gambhire turave mando tārādi tãsvatho kale
Kākalã subume vutto kriyādisamatālayoti.

'Ta ntiyo'ti sattanantiyo. 'Tambabimbādharāmārupayodharabharāsubhā'ti tambabambamica timbaråsaka phalasamānā subhācārupayodharabhārā, timbabimbadhirātipi pāņho. 'Sabbavayavamaõķitā'ti sabbehi hattha pādorujaīghāvayavehi maõaķitagattājanā. 'Nacacanti'ti navarasavantaü naccaünacacantã, nāņakā naü hã navanāņyā rasā honti, tenāhu:-

Sãgāro karaõo vãrā babhuta hassabhayānakā
Santo bãhaccha ruddānã nava nāņyarasā imeti,

Tesaü vitthārabhedo amarakosādisu gahetabbo. 'Bhāvabhāvarasupetā'ti piyabhāvasaükhātena siīgārādi rasena upetā. 'Nayanussavā'ti nayanassa dassanā usasavabhutā. 'Setakālavalligumba'nti setapupphavantaü papphalã gumbaü. 'Rattavago'ti rattagapaccago. 'Rattamālavana'nti kanaveravanaü, natatamālavanantipi pāņho. 'Katvānātapasaüvaraü'ti ātapasavaraõatthaü sākhabhaīgaü maõķapaü katvāna 'soõõavaõõo'ti suvaõõa vaõeõā. 'Kosātakãgumaba'ntipãtapuppitaü vanakosātakigumbaü. 'Girikaõõakavanaü'ti vanakaõõikāvanaü, valalikāvanantipi vadantã. 'Vaõiņenā'ti vaõeņana ņhitaü dãghavaõņaü. 'Gāvo carāpaya'nti gāvo carāpento. 'Sikatātale'ti vālãkākiõõaü samatalaü. 'Agghikaüviyā'ti dighagghikamiva. 'Gopāõasidaõaķaka'nti gopānasiyā daõaķakaü, gopānasavi¤janasalākanti keca, 'vallimuņhã'nti vilivamuņhikaü. 'Ekaüpadarakhandha'nti ekaü sārarukkhapadaraü, setu karaõatthāya upanesi. 'Nekabyubhasamākiõõo'ti cakkhuppasādaniyakaraõatthāya sukhena anapekakhaniyo. 'Cakkhumosato'ti passantassa cakkhuno mohanaükarāno 'sabbasovaõõayo'ti sabbasuvaõõamayo, sababasovaõõamayotipi pāņho, soyeva attho. 'Vallidānādino'tivilãvadānādikassa. 'Katipayapãņake'ti bhitti piņakapåre vadanti, tassa vedikassa kārakassavā santikaü. 'Bodhivedika'nti bodhiparikkhepaü. 'Chattacāmaraketavo'ti chattaü ca cāmaraü ca ketuca = chattacāmaraketavo, ketu vucacati mahādhajo. 'Aņņhamaīgalaādayo'ti:-

[SL Page 081] [\x  81/]     

Saükho cakkaü puõõakumbho gajo sirivacchā tathā
Aükusosattamo dhajo sovattãkanati te aņņhāti

Ime aņņha, 'candova gahamajjhago'ti * kujādãnaü pa¤cannaü gahānaü aņņhavãsatiyā nakkhattādãnaü ca majjhagato candoiva. 'Ma¤juvāõi'ti maüjussaro maüjubhāõitipi pāņho,soyeva atthā. 'Gopesito pure'ti ito pure gopo asãti chedo. 'Sattaratanamayayakalasasatasahassa'nti sattaratanamayaü satasahassakalasaü, kalasaü vuccati udaka ghaņaü, taü pana vasanaņņhāne pupaphaghaņabhutaü. 'Aņņhuntarasatamaügala'nti "pādesu yasasa jātāni dve cakakāni mahesino"ti evamādikaü aņņhasatamagalavidhānaü. 'Dhammasoõķakadevehã'ti dhammasavaõedhuttadevehi. 'Ahitthuta guõaghoso'ti abhitthavitaguõanigeghāso, 'sakaladevanayanamatatamadhukarāna'nati sakaladevānaü nayanasaīkhātānaü matatāligaõānaü. 'Padumāyamāno'ti padumamiva kurumāno. 'Disā tāhi bhāsenetā'ti sabbā disā tāhi pabhāhi pabhāsento virocantã. 'Ketumatiya'nti ketumatiyaü rājadhāniyaü. 'Kalisāsane'tikali vuccati doso parājayo vā, kaliü sāsati hiüsatãti = kalisāsanaü, tasmiü, kalināsanetipi pāņho, apare pana kalisanassaneti vadanti. 'Paücaīgapatiņņhitenā'ti hatthapādanalāņa saükhyāta paücaīgapatiņņhitena, sesaü uttānamevāti. Ayaü gāthā indavaüsā vutti nāma.

Cålagalla vatthuü paņhamaü.
---------
Dutiye 'abbhantariko'ti antecāriko. 'Sākacchanto'ti sākacchaü karonto. 'Pamusasi'ti vinassi. 'Issarahantiko'ti evannāmako. 'Kataparicayo'ti kata vissāsiko. 'Issaranimmito'ti issarerana brahmanā nimmito. 'Hasmaīgarāgalittago'ti bhasmanā rāgena littaīgapaccaīgo. 'Jalladharo'ti rajo jalladharo. 'Pāõipantenā'ti pāõipattāyamānena. 'Jagattaye'ti lokattaye. 'Surāpānopakaraõatthāyā'ti surāpānaparibhogupakaraõatthāya. 'Yaņņhiü gahetvā'ti tālisayaņņhiü gahetvā. 'Aguõo'ti silādiguõarahitā. 'Hirivaijjito'ti ko samādhi bhavissati. 'Upacikānampi'ti evannāmakānaükira bāhirapabbajitānaü. 'Tittãkatvā'ti tittiü katvā. 'Manussekassā'ti ekassa manu
---------------------------------------
* Chandovanahamajjhago, mu.Ra.

[SL Page 082] [\x  82/]     

Sasajātikassa. 'Sāratarekhette'ti atisāra bhutakhette. 'Saddhayā'ti saddhāya. 'Kiüci kiüci'ti thoka. Thokaü. 'Etampi'ti etaü hirimatataüpi. 'Taüdāna'nti taü paüķaraīgassadannadānaü. 'Khajjabhojajaleyayyapeyyādãnã'ti modakādi khādanãyaü khajjaü ca, annādi bhojanãyaü bhojjaü ca, madhuphānitādi lehitabbaü leyyaü ca, yāgu pānakādi pātabbaü peyyaü ca khajjabhojjaleyyapeyyāni, tāni ādãni yesaü sāyitādinitānihontikhajja - pe - peyyādãni, osāna gāthāyaü:- 'accheramatta'nti accherabhutamattaü. 'Janatā'ti janagaõā. 'Khettesvenagghesu'ti anagghesu buddhaputta bhåtesu khettesu. 'Pamādayitthā'ti pamādaü karotha. Ayaü gāthā upajāti nāma.

Paõķaraīgassa vatthuü dutiyaü.
---------
Tatiye 'sippiābharaõāni'ti sippikena māsakaråpena katāniābharaõāni"sippikānaü sataü natthi kuto kaü sasataüduve"tyādisu viya hi sippisaddo māsakaråpavācako, 'hemarajatakose'tisuvaõõarajatamaye kosake. 'Dānavyāvaņā'ti dāne byāvaņā, dassanaüca vandanaü ca dānaücamānaü ca mayhaü abhāsãti ajkdhāhāro. 'Te mittapatiråpakā'ti te amittā mittapatiråpakā nāma. 'Tucchavaõaõana'nti tucchaü musāhaõanaü. 'Micchāså'ti micchākiriyāsu. 'Keëisilakā'ti kãëanasãlā. 'Duņņho'tikupito. 'Iõapaõõaüphāletvā'ti iõalikhitaü lekhanaüphālaitvā; avasānagāthāyaü:- 'saddhayā'ti sadhāya, 'laīka'nati dhammena laddhakaü paccekapaccayaü. 'Sāminã'ti bhariyā. 'Sāmike'ti patã, iti te ubhoti attho. 'Sādhånaü'ti sappurisānaü. 'Suppasannā'ti attano dānasãlesu suņņhupasannā, ayaü gāthā sāma¤¤a gāthā nāma, catuppadasahitā chandasi anāgatā, tena vuttaü:-

Nadissatettha yaü chandaüpayogo dissate yadi
Visamakkhurapādantaü gāthā sāma¤¤anāmatoti,

Dubbaņņhã mahātissasasa vatthuü tatiyaü.
---------
Catutthe 'daharasāmaõero'ti '¤atvā'ti yojanā, so kira anāgata sa¤¤āõena ¤atvā, 'ta'nti taü dhanasāraü. 'Vissajjapetvā'ti vāla¤jāpetvā. 'Bhikkhusaügha' nti bhikkhusaüghe. 'Sãlavā'ti sãlavanto, vipallāsoyaü. 'Jãvitaüvete'ti ete

[SL Page 083] [\x  83/]     

Attanojãvitaü iva, sammāsambuddhassa sāsanaü pālentaü. 'Sannaddhayodhāvā'ti sannaddhakavacā yuddhayodhā iva. 'Kelasārisisapātane'tikilesārãnaü sãsapātane sabbakamme.'Nirāmaya'nti nirogasametaü. 'Yambhāvitasasacittassā'ti yaü ariya saüghaü bhāvitassa puggalassa citakkayato. 'Bhotetaü saügharatana'nti hoti etaü uttamaü saīagharatanaü. 'Tatiya'nti buddhadhammaü nissāya saügho tatiyo hutvā. 'Patthaņā āgacchantã'tipattharitvā vā āgacchanti. 'Attanoupakaraõehã'ti attanoupakkharaõehi upāsanehivā. 'Sayanāsanasampanna'ntisayanehi ca āsanehi ca samapannaü. 'Naccanti caturāetthā'ti ettha navavimāne caturā vilāsasampannā devaka¤¤ā naccantã, yathā "kusalā naccagãtassasikkhitā cāturitthiyo"ti, naccanti catura etthātipi pāņho, caturāti vãcchālopo vipallāso ca, catasso devaka¤¤āyo ettha ekasmiü kåņake naccantãtiattho. 'Hāvabhāvavilāsehã'ti hāvabhāvasahitehi sirivilāsehi. 'Nāgasavhaye'ti nāga iti avhaye. 'Samaõuddeso'ti sāmaõero. 'Nasasamānamudikkhiya'nti parato ime addhānassissantiti evantassa mānadhammaü uddikkhanto. 'Madhurantenā'ti rasabhojanena. 'Pucchāmi taüdevaputta'nti ahaü taü pucchāmi. 'Tavimaü anubhontassā'ti tava imaü anubhontassātichedo 'kãvatako'ti katippamāõo, 'yassaanta'nti yassa ākāsassaantaü, cakkhumā puriso passati, 'taübhoti'nti taü sampattiü bhu¤jantassa mama kāle jinagocaraü hoti, osāna gāthāyaü:- 'tathevaladdha'nti dhammena laddhaü, 'pacurānubhāva'nti accherānubhāvaü, parosandhijo, paccharānubhāvanti vā pacchānubhāvanti attho, ayaü gāthā upajāti nāma.

Tissasāmaõerassa vatheü catutthaü.
---------
Paücame'vāmanattā'ti lakuõkattā. 'Pādapaņe'ti pādena akkamaniye paņe, pādapuüchanapaņetipi vadanti. 'Dhuravihāre'ti santikavihāre. 'Vassaggenā'ti vassagāmagaõanāya. 'Gāmanta'nti * gāmantaraü, a¤¤agāmantiattho, 'addhāna'nti dighamaddhadhānaü. 'Vasasavātenā'ti vuņņhãantassa vātena. 'Sambhaņņha'nti sambharitaü. 'Sakkatta'ntidevindasasa bhāvaü. 'Abudhenā'ti apa¤¤avatā. 'Avāviya'nti avaca
---------------------------------------
* Gāmantaraü. Pela.

[SL Page 084] [\x  84/]     

Nãyaü avaõõanãyaü. 'Nirāmisa'nti lokāmisena nirāmisa rasaü. 'Tennaratatādidānehã'ti cakkhururādi dānehi. 'Tavadānamayā'titava dānavaõõanā. 'Devajivhaggaraīgamhi'ti devatānaüjivhaggasaīkhāte raīgane vāsamaõķale niccaü naccanti maõķitā, tava guõappakāsinã vanitāti yojanā. 'Saidhāgato'ti so idhāgatoti chedo, avasāna gāthāyaü:'saggasopānamagga'nti saggamaggasopānaü. 'Bhusita'natialaükārabhutaü. 'Cārumagga'nti cārudassanamaggaü ruciramagagaü vā. 'Issaramagga'nti aggaü issariyabhāvaü, ayaü gāthā mālinã nāma. Sāyaü matatagga sahitāti.

Gopālaupāsaka vatthuü pa¤camaü.
---------
Chaņņhe 'upakaņņhāyā'ti majjhantikāya sāyannāgatāya 'malina'nati malaggahãtaü. 'Thåla'nti kharaü paņānãbhutaü, 'dibbambare'ti dibbavatthe, ambarasaddo hi vatthaparayāyo, 'tadahevā'ti tasmiüyeva divase. 'Thamhādã'tichamhāādayo yesaü kula vaüsādãnaü te honti = tamhādayo, gopāõasiyo ādayo yesaü kåņāgārakaõõikādinaü te honti = gopāõasiādikā, tesu. 'Nānāvirāgambaralaīkatānã'ti nānāvaõõavirāgavatthehi alaükatāni. 'Pāvārapaccattharaõatthatāte'ti pāvārādikena paccattharaõena attthatā te. 'Bhāsanti'ti pahāsanti. 'Kiükiõirāvakehã'ti kiükiõika saddehi nicchārentehi. 'Amandanandāvahamāsinicca'nti mando tanuko vuccati namando amando amando anappako nando = amandanando taü āvahātãti = amandanandāvahaü, niccaüāsi ahosãti. 'Kaõakāvabhāsā'ti suvaõõavaõõābhā. 'Payodharā'ti payodharabhārā, ayamevacā pāņho, 'bimbādharā'ti tehi payodharabimbehibimbadharā. 'Mukhambujā'ti mukhasaīkhātā padumā. 'Nettamadhubbatehã'ti sugandhāhi ka¤¤āhi patisevitaīgã. 'Bhāsantamālāyutauttamaīgã'ti obhāsantena mālāyutenauttamaīgã, 'pabhāsasā'ti sā pabhāsanaü akāsi. 'Divasmi'nti deva loke, osāna gāthāyaü:- 'khaõabhaügura'nti khaõena bhajana sabhāvaü iti. 'Yateyyā'ti yattaü kareyya viriyaü kareyyātyattho, ayaü gāthā vasantatilakā nāma.

Puņahattadāyikāya vatthuü chaņņhaü.
---------

[SL Page 085] [\x  85/]     

Sattame 'mahājårika'nti mahāpotthanikaü. 'Bhattassaladdhāyāsa'nti bhattassa laddhā yāsabhāvaü kasirabhāvaü. 'ōhānepatiņņhita'nti sukhettasaīkhāte ņhāne patiņņhitaü. 'So kaliīgarakhaõķaka'nti kaõņakasahitaü mahākaliīgara, niratthakatthenahi khiyyakaņņhaü kaliīgaranti vuttaü. 'Hatthena duramakāsi'ti hatthena apanetvā dåramapanayanaü akāsã. 'Patimāghare'ti buddhabimbaņhapita mahāghare, 'ekaggamano'ti kamma¤¤abhutakāyacitto vā, 'khaõķe'ti vatthakaõķe katthaci mahākhaõķe ekasamãpasiüke, taü hi khaõķikākārattā khaõķanti laddhanāmaü thavikantã keci, 'pāliyākatamaõķape'ti magga pāliyā katamaõķape. 'Bhavābhava'ntihānavaķķhiü. 'Bhariyāyatta'ntibhariyādheyyaü. 'Kalattaü saīgahe'ti bhariyaü saīgahe bhariyaü saīgaheyya, kalattasaddā hi bhariyāpariyāyo, tenāhu:-

"Dāro chāyā kalattaü cagharaõã bhariyā piyā,
Pajāpatã ca dutiyā sā pādaparicārikāti"

'Dugguõā'ti nigguõā. 'Råpaü pithiyatã'titassā råpaso bhattaü tehi dugguõehi pithiyate. 'Tanåruhā'ti lomā, 'salālā'ti bahu lālalā paggharitaelāvatyattho, 'kula¤cijā'ti kula¤cayatojātā, 'kharā'ti taõķahadayā, 'khallāņā'ti khallākāramahānalāņikā, viralakesaromamahāsisā. 'Sirāvitatadedahinã'ti nãlavaõõāhi mahāsirāhi itocitocabaddhadehinã. 'Kha¤jā'ti vaīkapiņņhikā, 'kāõā'ti ekacakkhuandhā, 'kekarā'ti visama pekkhaõalocanā, 'andhā'ti dvicakkhuandhā, 'kekarā'ti visama pekkhaõalocanā, 'andhā'ti dvicakakhuandhā, kāõāti ca andhāti ca ekacakkhuvā dvicakkhu vā hotu kāõā nāma, pavattikāle andhā nāma, jaccandhāti ayameva tesaü viseso. 'Visamakkhã'ti ekā khuddakā ekā mahantā akkhi. 'Madhupiīgalā'ti piīgalā madhuviya piīgalanettā. 'Nikkhanatababbuvākāranettā'ti rukkhakhilatonikakhanta babbuvākāranettā:-

Yattheko labbhate bandhu dutiyo tattha jāyati
Tatiyo ca catuttho caidaü te babbukābalanti

Etthaviya babbusaddo bilāravācako daņņhabbo. 'Pãõākãõi'ti piõķanāsikā. 'Vaükanāsā'tidakkhiõato vā cāmatovā khaõķa nāsikā. 'Kuņņhã'ti *setakuņņhã, rattakuņhã vā. 'Sappodarā'ti
---------------------------------------
*Tuņņhi - pela.

[SL Page 086] [\x  86/]     

âhārena suhitasappasadisodarā. 'Vaõi'ti vaõarohinã. 'Kākajajjarabhāsã'ti kākena miva jajjarabhāsitā. 'Vibhāsā'ti vigatabhāsāapākaņavacanā. 'Alakkhikā'ti evaråpā itthi alakkhikā hoti. 'Kharassarā'ti bhaīgassarā. 'Kodhamanā'ti kujjhanasãlā. 'Sericāri'ti attanācittaivasenacāriõã, 'mahagghasā'ti sādhurasabhojanasãlā. 'Kaņhįnā'ti thaddhā. 'Uõõalā'ti mahā vidhā. 'Vidhavā'ti vigato dhavo imāyāti vidhavā. 'Sandhayo'ti jānu goppaka sandhiyo ravanti. 'Sārinã'ti aticārinã, athavā attano dosapaņicchādanatthaü punappunaü sāmikaü sāretãti = saüsārinã. 'Assavāguõavā'ti asasāsapassāsavantã guõavantãti māhāyi ahaüevaråpa¤cevaråpaüca katvā dhanaü nibbattessāmi tvaü sukhaü bhohãti evamādinā sāmikaü tucchassāsanavasena guõavantãtyattho. ' Sādhåsādhava'nti sānāri dhavaüattano attano patiü sādhukāriõã hoti, 'paõipāte'ti attapaõipātanena paõipātetãti ratanattayamāmakā vatthuttayamāmakā hutvā, yānāri nāticāriõi sā piyaråpena putataü janenatã sakasakaråpenadhãtaraü janentãti sambandho, 'pakakhalatã'tipakkhalitaü. 'Caritababāvarenidhātã'ti idhaloke varena varitabbā, 'hisamuëāla'nti mulālasahitaü bhikkhuü, bhãsamålantãpi pāņho, osāna gāthāyaü. 'Saüsāraduggavipine'ti gamanavirahite saüsāramahāvidugge, 'bhayade'ti apāyabhayādi bhayaü dente, 'dānasurapādapamacacuëāra'nti dānasaīkhāta kapparukakhaü atiuëāraü, 'sukhamesamānā'ti sukhaü gavesamānā, 'amatapphalanti, ti amatasaīkhātāni tassakappa rukkhasasamahapphalāniantepacchimabhave anubhontãti. Ayaü gāthā vasantatilakā nāma. 

Dutiya jayampatikānaü vatthuü sattamaü.
---------
Aņņhame 'mātāyatanaraņņha'nti * evananāmakaü, 'kevaņaņagāma'nti macchabandhānaü gāmaü, 'kaņņha'nti 1 daõķaü, 'kaņhala'nti kapālakhaõķaü, 'vi¤¤ātaraso'ti jivhāya sāyitaraso, 'upaddutā'ti phālitā, 'esantā'ti gavesantā, 'vattuühitvā munissara'nti sammāsambuddhaü ņhapetvā ko cassa vipākaü sabbena sabbaü vattuü sakkotãti sambandho, 'taüvinā'ti sammāsamabuddhā a¤¤atra, 'soõi'nti sunakhiü, 'samagata'nti suņaņhuāgataü, 'daņņhoķho'ti daņņho adharoņņho yena so = daņņhoņņho, kuddho hi loke
---------------------------------------
* Muggāyatanaraņņhaü-pela. 1 Yoggaü-pela.

[SL Page 087] [\x  87/]     

Sabbaü adaroņņhaü daüsati, piõaķamivasaüjātiyā khittaü bhattapiõķaü patvāpi. 'Nandanā'ti taü ālapati, 'råņņhenāpi'ti ruņņhena api, sesamettha uttānatthamevāti.

Saīghadattattherassa vatthuü aņņhamaü.
---------
Navame 'kuücikāmuddika'nti tālaku¤cikaü ca muddika¤ca, 'makaramaccho'ti 2 mahā makarasaīkhāto bālamaccho, 'chavimattampivivaõõa'nti tassā chavimattampi vevaõõiyaünāhosi, 'kimikulālaye'ti asãtikimikulānaü vāsayabhute, 'kuõapācisoëasā'ti dvattiüsakuõapajātiyo, 'attaühokuõapejātaü'ti attaü ma hākuõape che gucchitarasajãvake kuõape jātaü dvattiüsakuõapā atthi, tenāhu:-"pakitamhāpi kuõapā cigucchaü kāyanissitanti. 'Kuõaperata'ntia¤¤o koci satto vā jivo vā ettha natthi, atha kuõapaü eva kuõaperataü karoti, 'tasiõāyā'ti tanhāya. 'Mohassa ānubhāvamaho'ti ahoacchariyaüayaü na yassakassaci mohassaevānubhāvā, 'vāysā'tiai kāyaü bhu¤jituü āsā hutvā, kulalātipi pāņho, mahāgijejhadhāti attho. 'Suvānā'ti mahāsoõā. 'Paccekaüva paņikkula'nti paccekaü paccekaü koņņhāsaü hutvā ņhitaü labbhate, 'dvattiüsakuõapa'nti vattiüsa kuõapa sahitaü, 'dhãrā'ti paõaķitā, 'sampannā'ti pa¤¤āsampannā, dhiti sampannātipi pāņho, osānagāthāyaü:- 'vihāyā'ti ohāya, 'navayobbane'ti dadahare, 'saükhāraragata'nati saīkhāradhamamaü, ayaü gāthā upajāti nāma.

A¤¤atarakumārikāya vatthuü navamaü.
---------
Dasame 'vinayapiņaka pariyāpanna'nti

Koņisatasahasasāni asãti satakoņiyo
Pa¤¤āsasatasahassanti chattiüsācapunāpare
Ete saüvaravinayā sambuddhena pakāsitā
Peyyālamukhena niddiņņhā sikakhāvinayasaüvareti,

Evaü vuttaü sikkhāpadaü, 'anekasatasambhåta'nti veëudānādinā ekunasatiyā anesane sambhutaü, 'yonisopaccavekkhitvā' ti "paņisaīkhāyoniso piõķapātaü paņisevāmi"ti ādinā yoni
---------------------------------------
2 Mahamacchoti-pela.

[SL Page 088] [\x  88/]     

So ¤āõena paccavekkhitvā, 'yaüvinā'tiyaü sãlaü ņhapetvā, 'silajala'nti sãlasaīkhānaü salinaü, 'mala'nati kāyamalaü cittamalaü, 'sajaladāvātā'ti sajalā udakavātā mahāmaõķalikā vātā, 'haricandana'nati gosãtavandanaü. 'Hārā'ti muttā hārā. 'Maõayo'ti maõiādiratanāni. 'Candakiraõaīkurā'ti cando ca kiraõaükarocātivigagaho, tattha kiraõaīkuroti ti = kiraõaükuro, suriyo, sobhantevātyattho, 'vaõõarājāno muttāmāõivibhusitā'tisãlālaükāraü cãnā sobhanti yathā yatino bhikkhavo sãlabhusanabhusitā sobhanti, 'yathā'ti nipātamatto ayamettha yojanā, yathā rājāno muttāmaõivi bhusitāsohanti evaü yatino sãlabhusanabhusitā sobhanti, 'andhakāraü'ti anuandhakāraü vividhandhakāraü. 'Tapodhano'ti 3 naposãlaü dhanametassāti = tapodhano, sãlavanatassa bhikkhuno kāyagandhe ca pāmujjati devānaü piyaü karoti sãlagandhe kā eva kathā bhaveyyya. 'âvisātã'ti dasadisāsu appaņigho hoti, 'mahapphalāhontitye'ttha itisaddohetvattho iti tasmā sãlavā puggalo påjāsakkārabhojano hotãti yojanā, 'tabādhenti'ti napãlenti nabbyābādhenti nadhāsenti, 'mula'nti taõhāsaīkhātaü målaü, 'accanata'nati santāpanāya. 'Ayaü nibbāõasampadā'ti yā ayaü nibbāõasampadā atthi sā ayaü accanta santāpanāya taü eva nibbāõaü, 'nimmado'ti niggatamado 'hatthinosamantā'ti hatthino ņhitaņņhānassa samantā, osāna gāthāyaü. 'Sãla'nti sãlavantaü. 'Paõipātayanti'ti paõipātaü karonti. 'Sãla'nti dhammāsiņņhānavasena vuttaü, athakho sãlavāti attho, 'tilokehã'titãsu lokesu satataloke hi. 'Namassanãya'nti namasasanãyo. Ayaü gāthā upajāti nāma.

Tissa mahānāgattherassa vatthuü dasamaü.
---------
Cålagallavaggo dasamo.
---------
Nattha vatthåddānaü.

Cålagalelā paõķaraīgo dubbiņņhitissameva ca
Tisso vā sāmaõero ca golupāsakamevaca
Bhattapuņadāyikā ca dve jayampatikā tathā
Saüghadatta¤¤ataritthi tissanāgotha dasamo
Chavaggalakkhitāsaņņhivatthupatimaõķitā sãhalakathāti,
---------------------------------------
3 Tapovane, mu: ra:

[SL Page 089] [\x  89/]     

Atha vagguddānaü.

Migapotako paücamo ca chaņņho ca uttarolabhiyo
Sattaņņhā yodhasaüyutatā silutto navamo tathā
Dasamo cålagallo ca chavaggā sãhale matāti.

Iti satavatthupatimaõķitāya rasavāhiniyā
Atthavaõõanā samattā.
---------
Esā viracitā tena rasavāhini vaõõanā,
Atisaükhepavitthārā nānānayābhilaükatā.

Siddhā anantarāyena siddhatthavhena sāminā,
Kavinā racitā yena mahānipātavaõõanā.

Dhammapadassalãnatthavaõõanā atthavaõõanā,
Saddatthabhedacintāya sārasandhivilāsinã.

Aņņhārasagaõņhipadaü gotrajagānagavhayaü,
Mittaguõåpagaõana gatidãpanivaõõanā.

A¤¤esaü nipuõatthānaü vaõõanā racitā bahå,
Kalādãpasuchekena saddanighaõķukesuca.

Horāsatthe āyubbede saddasatthesu bahusu,
Vohāre paradesānaü nānādesesu pākaņe.
Anantarāyenayathā siddhā sāratthadipikā, 
Anantarāyena tathā bhāsā sijjhantu pāõinaü.

Buddhoti sāmamattassa katakiccassa tādino,
Yāvatāva ayaü ņhātu sāsanatthassa ¤ātave.

Yo buddho lokagaru maitteyyosāradesako,
Tassevaarabho hutvā sāsane pabbajeyyahanti.

Iti siddhatthakavinā viracitā sāratthadãpikā nāma
Rasavāhinã ņãkā samattā.

 


